Terâvîh Namazıyla İlgili Rivayetlerin Değerlendirilmesi

tasavvur

tekirdag ilahiyat dergisi | tekirdag theology journal

e-ISSN: 2619-9130

tasavvur, Haziran/June 2019, c. 5, s.1: 325-375

Terâvîh Namazıyla İlgili Rivayetlerin Değerlendirilmesi

The Evaluation of Narratives Related to the Teravih Prayer

Cemil Cahit MOLLAİBRAHİMOĞLU

Öğretim Görevlisi Dr., Namık Kemal Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi,

Arap Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı

Lecturer Dr., Namık Kemal University, Faculty of Theology,

Department of Arabic Language and Literature

Tekirdağ / TURKEY

cmollaibrahimoglu@nku.edu.tr

ORCID ID: orcid.org/0000-0002-4704-5068

Makale Bilgisi | Article Information

Makale Türü / Article Type: Araştırma Makalesi / Research Article

Geliş Tarihi / Date Received: 07 Mayıs / May 2019

Kabul Tarihi / Date Accepted: 24 Haziran / June 2019

Yayın Tarihi / Date Published: 30 Haziran / June 2019

Yayın Sezonu / Pub Date Season: Haziran / June

Atıf / Citation: Mollaibrahimoğlu, Cemil Cahit. “Terâvîh Namaziyla İlgili Rivayetlerin
Değerlendirilmesi”. Tasavvur: Tekirdağ İlahiyat Dergisi 5/1 (Haziran 2019): 325-375.

İntihal: Bu makale, iThenticate yazılımınca taranmıştır. İntihal tespit edilmemiştir.
Plagiarism: This article has been scanned by iThenticate. No plagiarism detected.
web: http://dergipark.gov.tr/tasavvur | mailto: ilahiyatdergi@nku.edu.tr

Copyright © Published by Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi,
İlahiyat Fakültesi / Tekirdag Namık Kemal University, Faculty of
Theology, Tekirdag, 59100 Turkey.

CC BY-NC-ND 4.0

Öz ^∗

Terâvîh, ramazan ayına mahsus olmak üzere yatsı namazından sonra kılınan nâfile bir namazdır. Resûl-i Ekrem bizzat teravih namazını kıldığı gibi bu namaza teşvik etmiş ve kılanları gördüğünde onaylamıştır. Teravih namazını başlangıçta cemaate bizzat kıldıran Hz. Peygamber ümmetinin yükünü arttırabileceği düşüncesiyle bu uygulamadan vazgeçmiştir. Rivayetlerden terâvihin risâletin son yılında teşrî‘ kılındığı, Hz. Peygamber’in bu namazı bir kez kıldığı anlaşılmaktadır. Teravih namazının rek‘at sayısıyla ilgili farklı sayılar ileri sürülmüştür.

Bu makale, Hz. Peygamber ve sahâbenin terâvih namazını kıldıklarına dair rivayetler ile kıldıkları namazların rekât sayılarını, cemaatle ya da münferiden kıldıklarını belirten rivayetleri, bunların sıhhat durumlarının tespitini ve ilgili yorumları nakledip değerlendirmeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler: Hadis, namaz, terâvih namazı, Peygamber, sahâbe.

Abstract

Terâvîh, for the month of Ramadan after Isha is a naafil prayer. Our Holy Prophet (PBUH) this prayer tarawih prayer personally encouraged and con- firmed when he sees the that makes. Tarawih prayers on yummy himself ini- tially congregation Hz.Can help increase the burden of the Ummah of the Prophet thought of it gave way from the application. Terâvihin risâletin teşrî ' in the last year of the rumor is, Hz.It is understood that the Prophet made this prayer once. Tarawih prayer rak'at proposed different numbers on the num- ber.This article, the Prophet and sahâbenin was no longer have appointed their traditions with mourning prayers superclass prayers with the congrega- tion or the number of rak'ahs, individually, their health status of rumors indi- cating that describes him kıldıklarını and comments can the evaluation.

Key Words: Hadith, prayer, tarawih prayer, Prophet, Companions.

Bu çalışma, Ocak 2018 tarihinde tamamladığımız Rivayetler Işığında Nâfile Namazlar başlıklı doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır.

Giriş

Ramazan; Kur’an’ı Kerîm’in indiği ve içinde Kadir gecesinin bulunduğu, şeytanların, cinlerin zincire vurulduğu, cehennem kapılarının kapatılıp cennet kapılarının açıldığı bir aydır. Bu ayda eda edilen ibadetlerden biri Yüce Mevlâ’nın “Benim içindir” buyurduğu oruç, bir diğeri terâvih namazıdır.

Günümüzde birçok husus gibi teravih namazının meşruiyeti ve gece namazından farklı bir namaz olup olmadığı bazılarınca tartışma konusudur.^{^[1]}Ancak terâvîh namazının meşrûiyyeti ve cevazı hususunda ümmetin ittifak ettiği, Râfizîler dışında hiçbir ilim ehlinin de bunu inkâr etmediği belirtilmiştir. Terâvîh namazının evde münferiden mi mescidde cemaatle mi kılınmasının daha faziletli olduğu hususu ve rekat sayıları da âlimler arasında ihtilaf konusudur. Burada teravih kavramı ile rivayetlerde, hadis ve fıkıh kitaplarında bu namazın hangi isim ve başlıklarda yer aldığı ele alınacaktır. Daha sonra bu namazın meşruiyetine, Hz. Peygamber’in bizzat kıldığına, teşvik ettiğine ve kılanları onayladığına dair rivayetler nakledilip değerlendirilecek, rekat sayısı, cemaatle ve hatimle kılınması gibi bazı ahkâmına geniş bir şekilde yer verilecektir.

1. Terâvîh Kavramı

“Teravih”, “tervîha” kelimesinin çoğuludur.^{^[2]} Teravih namazına bu ismin verilmesiyle alakalı farklı değerlendirmeler vardır: 1) “Tervîha”, masdar binâi merredir ve oturuşun ismidir. İnsanlar her dört rekattan sonra oturarak istirahat ettiklerinden mücâveret alakasıyla mecazen her dört rekata “tervîha” denilmiş, mücâvir olan oturmanın ismi, mücâvir olduğu rekatlara verilmiştir.^{^[3]} 2) “Tervîha”, masdardır ve istirahat anlamındadır. Her dört rekata, bitiminde kendisi kadar istirahati gerektirdiği için lüzum alakasıyla mecazen “tervîha”

denilmiş, gereken istirahatın ismi gerektiren rekatlara verilmiştir.^{^[4]} 3) Hz. Peygamber bu namazı kılarken dört rekattan sonra istirahat ettiği için “terâvîh” ismini almıştır.^{^[5]} Zira Hz. Âişe (ö. 58/678) “Resûlullah gece dört rekat kılar sonَra istirahat ederdi (^{^[6]}”(یَترََوَّحُ demiştir. Beyhakî (ö. 458/1066), “eğer sabitse ‘یَترََوَّحُ’ sözü terâvîh namazında imamın istirahat etmesinde bir asıldır” demiş- tir.^{^[7]} Hamza Muhammed Kasım (ö. 1431/2010) ise, bu namazın nübüvvet döneminde “kıyamu’l-leyl” olarak bilindiğini, buna, hulefâ-i râşidîn asrında “terâvîh” denildiğini ifade etmiştir.8F^{^[8]}

Teravih namazı, ileride görüleceği üzere rivayetlerde “kıyâmu ramazan”, “kıyâmu şehri ramazan” şeklinde yer almıştır. Hadis ve Fıkıh kitaplarında ise, “terâvîh”,^{^[9]} “salâtü’t-terâvîh”,^{^[10]} “kıyâmu ramazan”^{^[11]} ve “kıyâmu şehr-i

ramazan”^{^[12]} başlıkları altında ele alınmıştır. “Kıyâmu ramazan” ve “kıyâmu şehr-i ramazan” başlıklarının tercih sebebinin hadislere uymak olduğu belir- tilmiştir.^{^[13]}

2. Rivayetler

Hz. Peygamber’in terâvîh namazını teşvik ettiğini, bizzat kıldığını ve kılanları onayladığını gösteren çok sayıda rivayet mevcuttur:

2.1. Hz. Peygamber’in Teravih Namazını Teşvik Ettiğine Dair Rivayetler

Hz. Peygamber’in ramazan gecelerini değerlendirmeyi teşvik eden ve âlimler tarafından teravih namazı olarak değerlendirilen genel rivayetleri vardır.

Ebû Hüreyre’den (ö. 58/678) rivayet edildiğine göre Resûlullah şöyle buyurdu: “Kim ramazanın faziletine inanarak ve sevabını Allah’tan bekleyerek “kıyâmu ramazan”da bulunur (terâvîh namazı kılar)sa, geçmiş günahları bağışlanır.”^{^[14]}Müslim’in (ö. 261/875) diğer bir rivayetinde, hadisin evvelinde Ebû Hürey- re’nin “Resûlullah, kesin emir vermeksizin “kıyâmu ramazan”ı tavsiye eder

ve şöyle buyururdu:” ilâvesi vardır.^{^[15]}

Nevevî (ö. 676/1277), “kıyâmu ramazan”la terâvîh namazının kastedildi- ğini,^{^[16]} Kirmânî de (ö.786/1384), bunda ittifak olduğunu söylemiştir.^{^[17]} İbn Ha- cer (ö. 852/1449), Nevevî’nin, terâvîh namazıyla da “kıyâmu ramazan”ın gerçekleşeceğini kastettiğini, sadece terâvîh namazıyla gerçekleşeceğini söylemek istemediğini belirtmiş ve Kirmânî’nin, terâvîh namazının kastedildiğinde ittifak olduğunu söylemesini garipsemiştir.^{^[18]} Ali el-Kârî (ö. 1014/1605) ve Münâvî (ö. 1031/1622) de, hadisteki “kıyâmu ramazan”ı terâvîh namazı veya tilâvet, namaz, zikir, şer’î ilim gibi bir ibadetle geceyi ihya etmek olarak yo- rumlamışlardır.^{^[19]}

Bazı âlimler, rivayette geçen silinen günahların küçük günahlar olduğunu, büyük günahları sadece tövbenin silebileceğini söylemiş, bazıları ise bu yoruma, Allah’ın lütfu çok daha geniştir, diyerek itiraz etmişlerdir. Hadisin zahirinden anlaşılanın da küçük ve büyük günahlar olduğu belirtilmiştir.^{^[20]}

Abdurrahman b. Avf’dan (ö. 32/652) rivayet edildiğine göre Resûlullah şöyle buyurdu: “Allah, ramazan orucunu üzerinize farz kıldı. Ben de kıyâmını size sünnet kıldım. İnanarak ve karşılığını Allah’tan bekleyerek ramazan orucunu tutan ve kıyâmını yapan annesinden doğduğu günkü gibi günahlarından temizlenir.”^{^[21]}

Hz. Peygamber’in “Ramazanın kıyâmını size sünnet kıldım.” ifadesinin, bu kıyâmın sünnet olduğunu açıkça gösterdiği ve bu kıyâmla terâvîh namazının kastedildiğinde Kirmânî’nin dediği gibi icmâ olduğu söylenmiş,^{^[22]} bu ifadeyle terâvîhin, bazılarının sandığı gibi Hz. Ömer’in (ö. 23/644) değil Hz. Peygam- ber’in sünneti olduğunun sabit olduğu, Hz. Ömer’in terâvîhin bir imamla kılınmasını sağladığı belirtilmiştir.^{^[23]} Hadisin zahiri, küçük ve büyük günahların temizlendiğini göstermekte, “annesinden doğduğu günkü gibi” benzetmesi temizlenmeyi küçük günahlara tahsis etmeyi uzak kılmaktadır.^{^[24]}

Mesrûk (ö. 63/683) şöyle dedi: Hz. Ömer ramazan geldiğinde bir hutbe irad edip Allah’a hamd ve senadan sonra şöyle derdi: “Dikkat edin bu mübarek ay, Allah’ın orucunu farz kılıp kıyamını farz kılmadığı bir aydır. Kıyama gücü yeten kıyam etsin (terâvîh kılsın) Zira o, Allah’ın buyurduğu hayrî nâfi- lelerdendir. Gücü yetmeyen yatağında uyusun.”^{^[25]} Beyhakî ve İbn Kesir (ö. 774/1373), bu eseri Abdullah b Ukeym’den nakletmiştir.26F^{^[26]}

Yukarıdaki üç rivayette terâvîh namazı teşvik edilmiş, aşağıdaki rivayetlerde ise Hz. Peygamber’in üç gece sahâbe ile birlikte mescidde terâvîh namazı kıldığı rekat sayısı belirtilmeksizin nakledilmiştir.

2.2. Hz. Peygamber’in Teravih Namazını Kıldığına Dair Rivayetler

Hz. Peygamber’in bazı ramazan gecelerinde mescidde teravih olarak değerlendirilen namazı kıldığına ve ümmete farz kılınır endişesiyle devam et-

mediğine dair çok sayıda rivayet mevcut olup burada bunlardan bir kısmına yer verilecektir.

Zeyd b. Sâbit’den (ö. 45/665) rivayet edildiğine göre Resûlullah ramazanda mescidde hasırdan bir oda edinmişti. Orada birkaç gece namaz kılmış insanlar da yanında toplanıp onunla namaz kılmışlardı. Sonra bir gece Hz. Peygamber’in sesini duymadılar. Uyuduğunu sanıp (uyansın ve) yanlarına çıksın diye bazıları öksürmeye başladı. Bunun üzerine Hz. Peygamber şöyle buyurdu: “Sizde gördüğüm (terâvîhi cemaatle kılma arzusu) tavrı dâimidir. Fakat (devam etmem halinde) üzerinize farz kılınmasından korktum. Şâyet farz kılınırsa yerine getiremezsiniz. Ey insanlar! Evlerinizde kılınız. Farzların dışında kişinin kıldığı en faziletli namaz evinde kıldığı namazdır.”27F^{^[27]}

Bu hadis, Hz. Peygamber’in mescidinde ramazanda kılınan namaz hakkındadır. Evde kılınan terâvîh namazı, Hz. Peygamber’in mescidinde kılınan terâvîhden daha hayırlı olunca ya diğer mescidlerde kılınan diğer nâfile namazların durumu nedir? Hz. Peygamber muhtemelen evi dar olduğu için mescide çıkıyor ve orada kılıyordu. Aksi halde nâfileler için ev daha faziletlidir. Ancak âlimlerin çoğu terâvîhin mescidde kılınmasının daha faziletli olduğu görüşündedir. O İslam’ın şiarıdır^{^[28]} ve ittifakla istisna edilmiştir.^{^[29]} İstisna edilişi Hulefâ-i Râşidin’in uygulamalarıyla olmuştur.^{^[30]} Hz. Peygamber bu cümleyi terâvihle alakalı buyurmuştur. Dolayısıyla terâvihin istisna edilişi ancak bu cümlenin o dönem için söylendiği diğer zamanları kapsamadığı şeklinde değerlendirilmiş olmalıdır.

Ali el-Kârî, Hz. Peygamber’in mescidde itikaf için hasırla bir yer çevirip içinde ibadetle meşgul olduğunu, farz namazlar için çıkıp tekrar oraya döndüğünü söylemiştir. Terâvîhi de orada değil, çıkıp mescidde kıldırdığını, birkaç gece sonra farzı kıldırıp oraya girdiğini ve terâvîh için çıkmadığını, İbn Hacer’in sözünden anlaşılan “Hz. Peygamber’in terâvîhi o odadayken kıldırdığının” sahih bir nakle muhtaç olduğunu belirtmiştir.^{^[31]}

İbn Hacer, Hz. Peygamber’in bir amele devam edip insanların da ona uymaları durumunda o amelin insanlara farz kılınacağı hükmünü uzak bulmuş, Hz. Peygamber’in farzların revâtibine devam edip sahâbenin de kendisine uyduğunu fakat bu namazların farz kılınmadığını hatırlatmıştır.^{^[32]} Bâcî (ö. 474/1081) ve İbn Hacer bu hususta birkaç ihtimal nakletmişlerdir: a) Allah, Hz. Peygamber’e, bu namaza onlarla devam ederse, namazı onlara farz kılacağını vahyetmesi üzerine Hz. Peygamber onları düşünerek devam etmemiştir. b) Hz. Peygamber’in devam ettiği bazı ibadetler farz olunca içine bunun da farz olabileceği endişesi doğmuştur. c) Hz. Peygamber’in devam etmesi sebebiyle bazı insanlar bu namazın farz olduğunu zannedeceklerdi.^{^[33]} Bütün bunlar Hz. Peygamber’den sonra söz konusu değildir.^{^[34]}

Hz. Âişe’den rivayet edildiğine göre Resûlullah bir gece mescidde namaz kıldı. Sahâbe de onun kıldığı namazı kıldı. Hz. Peygamber ertesi gece yine kıldı. Sahâbenin sayısı çoğaldı. Sahâbe üçüncü veya dördüncü gece de mes- cidde toplandılar. Fakat Hz. Peygamber yanlarına çıkmadı. Sabah olunca Resûlullah “Toplandığınızı gördüm. Yanınıza çıkmama bu namazın size farz kılınması endişesi mani oldu.” buyurdu. Âişe “Bu ramazanda idi.” dedi.^{^[35]}

Hz. Âişe’den diğer bir rivayete göre Resûlullah gece yarısı çıktı, mescidde namaz kıldı, bir kısım sahâbî de ona uyarak namaz kıldı. İnsanlar sabah bu durumu konuşmaya başladılar. (İkinci gece) daha fazla kişi toplandı. Resûlul- lah ikinci gece (tekrar mescide) çıktı ve insanlar ona uyarak namaz kıldılar. İnsanlar sabah bu durumu konuştular ve üçüncü gece mesciddeki insan sayısı arttı. Resûlullah (üçüncü gece de mescide) çıktı insanlar ona uyarak namaz kıldılar. Dördüncü gece mescid insanları almadı. Resûlullah yanlarına çıkmadı. bazı sahâbîler namaz (ya Resûlallah) demeye başladılar. Resûlullah (sabaha kadar) yanlarına çıkmadı. Sabah namazı için çıktı. Sabah namazını bitirdikten sonra insanlara döndü, kelime-i şehâdet getirdi ve şunları söyledi: “Dün geceki durumunuz bana gizli değildi fakat (çıkıp namaz kılsaydık) gece namazının

size farz olacağından ve sizin buna güç yetiremeyeceğinizden korktum.”^{^[36]}

Hadis, terâvîh namazının Hz. Peygamber’in sünneti olduğunu göstermektedir. Hz. Ömer, sadece Hz. Peygamber’in sevip razı olduğu, sırf ümmetine farz olmasın diye engellediği bir şeyi yapmıştır. Hz. Ömer, bu durumu ve artık farzların artmayıp eksilmeyeceğini bildiğinden cemaatle terâvîh kılınmasını ihya etmiş ve emretmiştir. Bunu, hicretin onuncu yılında hilafetinin başlarında yapmıştır.^{^[37]} Hz. Peygamber’in üçüncü veya dördüncü gece sahâbenin yanına çıkmaması bu namazı men ettiğini göstermez. Çünkü önceki iki gece kılmalarını onaylamıştı. Neshedildiğini de göstermez. Zira çıkmama sebebini açıklamış, farz olmasından korktuğunu belirtmiştir. Hz. Peygam- ber’in vefatından sonra gerekçe ortadan kalkmış, farz olma ihtimali kalmayıp terâvîh namazı için toplanmak caiz olmuştur.^{^[38]}

Nâfileleri evde kılmak daha faziletli ise de bu rivayetten mescidde kılınabileceği de anlaşılmaktadır. Hz. Peygamber muhtemelen caiz olduğunu göstermek için mescidde kılmıştır. Ve ayrıca itikafta idi. Yine bu hadisten anlaşılan, iki maslahat veya maslahat ve mefsedet korkusu tearuz ettiğinde en mü- himmine itibar edilir. Zira Hz. Peygamber mescidde namaz kılmakta maslahat görmüş, ümmete farz olacağı korkusu arız olunca, ümmetin aciz olup farzı yerine getiremeyecekleri mefsedetinin büyüklüğü nedeniyle onu terketmiş- tir.^{^[39]}

Hz. Âişe diğer bir rivayetinde şöyle dedi: İnsanlar ramazanda gece Resûlullah’ın mescidinde gruplar halinde namaz kılıyorlardı. Bir kişinin beraberinde Kur’an’dan bir miktar oluyor, onunla birlikte beş veya altı veya daha az ya da daha çok kişi namaz kılıyordu. Resûlullah o gecelerden birinde bana kendisi için odamın kapısında hasırla bir yer çevirmemi emretti ben de yaptım. Yatsıyı kıldırdıktan sonra oraya doğru çıktı. Mesciddekiler toplandılar

onlara uzunca gece boyu namaz kıldırdı…^{^[40]}

Ebû Zer (ö. 32/653) şöyle dedi: Resûlullah’la birlikte ramazan orucunu tuttuk. Ramazan ayından (yirmi iki gece geçip) yedi gece kalıncaya kadar bize (farz namazlardan başka) namaz kıldırmadı. Sonra (yirmi üçüncü/kalan yedinci gece) bize gecenin üçte biri geçinceye kadar namaz kıldırdı. Sonra (yir- midördüncü/kalan) altıncı gece bize namaz kıldırmadı. (Yirmi beşinci/kalan) beşinci gece, gece yarısı geçinceye kadar bize namaz kıldırdı. Biz, “Yâ Resûlal- lah! Gecemizin geri kalan kısmında da bize namaz kıldırsanız” dedik. O, “İmamla birlikte bitirinceye kadar namazı kılan kimseye gecenin tamamını namaz kılmış sevabı yazılır.” buyurdu. Sonra aydan üç gece kalıncaya kadar (yani yirmi altıncı/kalan dördüncü gece) bize namaz kıldırmadı. (Yirmiyedinci/kalan) üçüncü gece bize namaz kıldırdı. Ailesini, hanımlarını çağırdı ve geç vakte kadar namaza devam etti. Hatta biz felah (ı kaçırmak)tan korktuk. Ravi Cü- beyr’in “Felah nedir?” sorusuna Ebû Zer, “Sahurdur” karşılığını vermiştir. Sonra ayın geri kalanında namaz kıldırmadı.^{^[41]}

“İmamla birlikte namazı kılan” cümlesinde kastedilen namazın hangi namaz olduğu hususunda farklı yorumlar yapılmıştır: Ali el-Kârî, “yatsı ve sabah namazı”, Mubârekpûrî Ebü’l-Ulâ (1865-1935), “farz namazı”,^{^[42]} Münâvî, “terâvîh namazı”,^{^[43]} Mubârekpûrî Ebu’l-Hasen (ö.1414/1971) ise Ali el- Kârî’nin “yatsı ve sabah namazıdır” sözünü naklettikten sonra terâvîh namazı

olduğunun da söylendiğini belirtmiş ve bu görüşü takviye etmiştir.^{^[44]}

Hadiste, Hz. Peygamber’in terâvîh namazını cemaatle kıldığı, ailesini, hanımlarını da çağırdığı ve sahur vaktine kadar namaz kıldıkları ifade edilmiştir. Hz. Peygamber’in o gecelerde ayrıca teheccüd namazı kılıp kılmadığı, teheccüd ve terâvîhin aynı veya ayrı namazlar olduğu açıkça belirtilmemiştir. Ancak hadisin zahirinden teheccüd ve terâvîhin ayrı namazlar olduğu anlaşılmaktadır. Teheccüd ve terâvîh hadislerinin farklı başlıklar altında zikredilmeleri, teheccüd namazının Mekke’de Müzzemmil sûresinin inişinde meşru kılınması, ramazan orucunun ise Medine’de Bakara sûresi âyetiyle farz kılınması da bu iki namazın ayrı namazlar olduğuna delâlet etmektedir. Hz. Pey- gamber’in halinden zahir olan ramazanda terâvîhin dışında gece namazı kıldığıdır. Çünkü ramazanda diğer zamanlardan daha fazla gece namazı kılar- dı.^{^[45]}

Nûman b. Beşîr (ö. 64/684) minberde şöyle demiştir: Resûlullah ile beraber Ramazan ayının yirmi üçüncü gecesi gecenin ilk üçte birine kadar kıyamda bulunduk (terâvîh kıldık.) Sonra onunla yirmi beşinci gecesi gece yarısına kadar kıyamda bulunduk. Sonra yirmi yedininci gecesi kıldık hatta (o derece uzattı ki) felahı kaçıracağımızı zannettik. Sahura felah diyorlardı.^{^[46]}

Bu rivayetler, terâvîh namazının hicretin son yılında meşru olduğunu göstermektedir. Çünkü Hz. Peygamber’in ikinci bir kez bu namazı kıldığı ve buna dair bir soru sorulduğu nakledilmemiştir.^{^[47]} Bu rivayetler, terâvîh namazının Resûlullah’ın kavlî ve amelî sünneti olduğunu da göstermektedir.^{^[48]}

Enes şöyle dedi: Resûlullah ramazanda namaz kılıyordu. Ben geldim yanında namaza durdum. Bir başka kişi geldi o da durdu ve biz bir cemaat olduk. Resûlullah bizim arkasında olduğumuzu anlayınca namazını hafifletmeye başladı (ve bitirdi.) Sonra evine girdi (daha önce) yanımızda kılmadığı (kadar uzunca bir) namaz kıldı. Sabahladığımızda ona dün gece (arkanızda namaz kıldığımızı) anladınız mı? Diye sorduk. “Evet. Beni öyle davranmaya (evde namaza devam etmeye) sevkeden o (sizin arkamda namaza durmanız) idi” cevabını verdi.^{^[49]}

Hz. Peygamber’i bu davranışa sevkeden, onlara farz olur endişesiydi.^{^[50]}

Yukarıda beş ayrı sahâbîden nakledilen yedi rivayet Hz. Peygamber’in birkaç ramazan gecesi mescidde teravih olarak ifade edilen namazı bizzat cemaatle kıldığını ortaya koymaktadır.

2.3. Hz. Peygamber’in Onayına Dair Rivayet

Hz. Peygamber gelecek rivayette görüleceği üzere ramazanda mescidde teravih namazı kılan insanları görmüş, isabet ettiklerini belirterek onaylamış ve bunu güzel görmüştür.

Ebû Hüreyre şöyle dedi: Bir gece Resûlullah (mescide) çıktı. Bir de gördü ki insanlar ramazanda mescidin bir köşesinde namaz kılıyorlar. “Bunlar kimdir?” buyurdu. Bunlar, ezberinde Kur’an olmayan kimselerdir. Ubey b. Ka’b namaz kılıyor. Onlar da onun namazına uyarak namaz kılıyorlar, diye cevap verildi. Resûlullah da: “İsabet ettiler. Ve yaptıkları ne güzeldir.” buyurdu.^{^[51]}

Bu rivayetin, Hz. Peygamber’in terâvîh namazını cemaatle kılmayı onayladığını ve bundan razı olduğunu açıkça gösterdiği dolayısıyla terâvîhi cemaatle kılmanın takriri sünnet olduğu söylenmiştir.^{^[52]} Ancak İbn Hacer ve Aynî (ö. 855/1451), hadisin senedindeki ravi Müslim b. Hâlid’in (ö. 179/795) “zayıf” olduğunu, Hz. Ömer’in insanları Übey b. Kâ’b’ın (ö. 33/654) arkasında cem ettiğinin ise mahfuz olduğunu söylemişlerdir.^{^[53]} Suyûtî (ö. 911/1505) ve Zürkânî de (ö.1122/1710) bu değerlendirmeyi İbn Hacer’den onaylayarak nakletmiştir.^{^[54]} Leknevî (1848-1886) ise, aynı cümleyi İbn Hacer’den nakledip tenkid etmiş ve şu değerlendirmeyi yapmıştır: “Yahya b. Maîn (ö. 233/848), Müslim b. Halid’in Ebû Dâvûd (ö. 275/889) rivayetinde “zayıf” lduğunu söylerken İbn Hibbân rivayetinde “sika” olduğunu söylemiştir. Ayrıca Hz. Ömer’in ilk olarak insanları Ubey b. Ka’b’ın arkasında cem etmesi buna zıt değildir. Çünkü Übey’in Hz. Peygamber zamanında insanlarla birlikte namaz kılmasında bir emir ve ihtimam yoktur. Tek bir imam arkasında toplamak ise Hz. Ömer tarafından gerçekleştirilmiştir.”55F^{^[55]} Mubârekpûrî de İbn Hacer’in sözlerini nakledip şu şekilde cevap verildiğini söylemiştir: Müslim’i İbnü’l- Medîni (ö.234/848), Buhârî (ö. 256/870), bir rivayette Yahyâ b. Maîn (ö. 233/848) ve Ebû Dâvûd zayıf saymışsa da İbn Hibbân (ö. 354/965) Sikât’ında zikretmiştir. Hicaz’ın fukahasındandır. Şâfiî (ö. 204/820), Mâlik’le (ö. 179/795) karşılaşmadan önce ondan fıkıh öğrenmiştir. Dârekutnî ve bir rivayette Yahyâ b. Maîn “sika” olduğunu, İbn Adî (ö. 365/976) “hasenü’l-hadis” olduğunu söylemiştir. Beyhakî’nin Ebû Mâlik’ten Mürsel rivayeti de bu hadisin şâhidi-

dir. Ayrıca Hz. Ömer’in ilk olarak insanları Ubey b. Ka’b’ın arkasında cem etmesi buna zıt değildir.^{^[56]} Beyhakî, hadisi Sa’lebe b. Ebî Mâlik el-Kurezî’den de rivayet etmiş, hadisin mürsel hasen bir hadis olduğunu söylemiştir.^{^[57]}

Rivayetlerde görüldüğü üzere terâvîh namazı kavlî, fiilî ve takriri sünnetle sabittir. Hz. Peygamber bu namazı teşvik etmiş ve mescidin bir köşesinde cemaatle kılanları “Yaptıkları ne güzeldir.” diyerek onaylamıştır. Kendisi de terâvîh namazını üç gece sahâbe ile birlikte mescidde kılıp farz olur endişesiyle devam etmemiş ve “Evlerinizde kılın.” demiştir.

3. Rekat Sayısı

Terâvîh namazının rekat sayısıyla ilgili sekiz, yirmi, otuz altı gibi farklı rivayet ve uygulamalar vardır. Bu rivayet, uygulama ve değerlendirmeler ayrı başlıklar altında nakledilecektir.

3.1. Sekiz Rekat Rivayetleri

Hz. Peygamber’in kıldığı teravih namazının rekat sayısını belirten tek sahih rivayet aşağıda nakledilecek olan Câbir hadisidir. Söz konusu rivayette rekat sayısı sekiz olarak ifade edilmiştir.

Câbir b. Abdillah (ö. 78/697) şöyle dedi: Resûlullah ramazanda bize sekiz rekat ve vitir kıldırdı. Ertesi gece mescidde toplandık ve yanımıza çıkmasını bekledik. Sabaha kadar mescidde kaldık. Sonra yanına girip “Yâ Resûlallah! Bize namaz kıldırman için yanımıza çıkmanı umduk” deyince “Vitrin size farz kılınmasından korktum.” Veya “hoşlanmadım.” buyurdu.^{^[58]}

Ebû Ya’lâ (ö.458/1066) ve Taberânî’nin (ö.360/971) rivayetinde “vitir” lafzı yoktur.

İbn Hacer, Câbir hadisi dışında rivayetin içbir tarikinde Hz. Peygam- ber’in o gecelerde kıldırdığı namazın kaç rekat olduğunu görmediğini söyle- miştir.^{^[59]}

Hadisin, terâvîh namazının cemaatle sekiz rekat olduğuna ve vitrin ramazanda cemaatle kılındığına delâleti açıktır. Hz. Peygamber’in sekiz rekattan daha fazla kıldığı sahih bir senedle açıkça ifade edildiği sabit değildir. Yirmi rekat olarak kılınması Hz. Ömer döneminde karar kılmıştır.^{^[60]}

Âişe şöyle dedi: Resûlullah ne ramazanda ne de başka zamanda gece on bir rekattan fazla namaz kılmazdı. Önce dört rekat kılardı ki, onların güzelliği ve uzunluğu anlatılacak gibi değildi! Sonra dört rekat daha kılardı. Onların da güzelliğini ve uzunluğunu hiç sorma! Sonra üç rekat daha kılardı. Ben: Yâ Resûlallah! Vitri kılmadan mı uyuyorsun? diye sordum. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Âişe! Benim gözlerim uyur ama kalbim uyumaz.”61

Bu rivayet önceki Câbir rivayetine uygundur. Hz. Peygamber önce sekiz rekat terâvîh sonra üç rekat vitir, toplamda on bir rekat namaz kılmıştır.^{^[61]}

Sâib b. Yezîd şöyle demiştir: Ömer, Übey b. K’âb ve Temimu’d-Dari'ye insanlara imam olarak on bir rekat namaz kıldırmalarını emretti. İmam (her rekatta) yüzlerce âyet okuyor, kıyâmın uzunluğundan dolayı bastonlara dayanıyorduk. Namazdan ancak şafak başlangıcında dönüyorduk.^{^[62]}

İbn Ebî Şeybe’nin (ö. 235/849) rivayetinde “Ömer insanları, ramazanda Übey ve Temîm’in arkasında cem etti. On bir rekat kılıyor ve yüzlerce âyet okuyorlardı.” şeklindedir.^{^[63]}

Bu Sâib rivayeti, Âişe rivayetine muvafıktır.^{^[64]} Ömer bu hususta, Âişe rivayetinde belirtildiği üzere Hz. Peygamber’e uymuş,^{^[65]} ilk olarak Hz. Pey- gamber’in kıldığı sayıda terâvîhi emretmiş ancak daha sonra rekat sayısını artırmıştır.^{^[66]}

İbn Abdilber (ö. 463/1071), birçok rivayeti nakledip değerlendirdikten sonra, bu rivayetlerin tamamının, on bir rekat rivayetinin vehm ve galat olduğuna, yirmi üç ve yirmi bir rekat rivayetinin sahih olduğuna şahid olduğunu söylemiştir.^{^[67]} Ali el-Kârî, Zürkânî, Mubârekpûrî ve Elbânî (1914-1999) ise, İbn Abdilber’e itiraz etmiş, “vehm” olmadığını söylemişlerdir. Ali el-Kârî, Sâib rivayetinin senedinin de sahih olduğu söylenerek bu yoruma itiraz edildiğini, “Belki bazı geceler Resûlullah’a benzemeyi kastetmişlerdir. Zira sekiz rekat kıldırdığı sahih olarak nakledilmiştir.” denilerek cevap verildiğini belirtmiş, Elbânî de, Suyûtî’nin dediği gibi Sâib hadisinin senedinin son derece sahih olduğunu, bunun bile tek başına İbn Abdilber’in sözünü reddetmeye yeteceğini belirtmiştir.^{^[68]}

Mubârekpûrî’ye göre tercih edilen ve delil açısından en kuvvetli olan on bir rekat görüşüdür. Resûlullah’dan sahih senedle sabit olan ve Hz. Ömer’in

emrettiği de budur. Diğer görüşlerden herhangi biri, ne Resûlullah’dan sahih senedle sabit olmuştur ne de Hulefâ-i Râşidin’den birinin bunu emrettiği tartışılmayan sahih bir senedle sabit olmuştur.^{^[69]}

Elbânî, terâvîh namazının rekat sayısıyla alakalı Hz. Âişe ile Cabir’in sözlerini nakledip Resûlullah’ın hayatı boyunca on bir rekattan fazla kılmadığını söylemiştir. Terâvîhin mutlak bir nâfile olmadığını, dolayısıyla revâtib sünnetlerde olduğu gibi terâvîh namazında da sünnet olan rekat sayısına ilâvenin caiz olmayıp kişinin istediği sayıda kılamayacağını, bilakis müekked sünnet olup cemaatle kılınmasının meşru olması açısından farzlara benzediğini, bu açıdan ilâve edilmemeye revâtib sünnetlerden daha evla olduğunu söylemiş- tir.^{^[70]}

Görüldüğü gibi Hz. Peygamber’in kıldığı terâvîh namazının rekat sayısını bildiren tek rivayet Câbir hadisidir. Söz konusu rivayette Hz. Peygamber’in terâvîh namazını sekiz rekat kıldırdığı belirtilmiştir. Bu rivayet, Hz. Peygam- ber’in ramazanda ve diğer zamanlarda gece (vitir dahil) on bir rekattan fazla kılmadığını belirten Âişe rivayetine de uygundur. Hz. Ömer’in insanlara on bir rekat kılmalarını emrettiğine ve onun döneminde on bir rekat kılındığına dair rivayetler de bu rivayetlere mutabıktır.

3.2. Yirmi Rekat Rivayetleri

Terâvîh namazının yirmi rekat olduğuna dair Hz. Peygamber’den sahih bir rivayet yoktur. Bu husustaki delil, Hz. Ömer ve Hz. Ali’nin yirmi rekatı emrettiğine ve bunun dönemlerinde kılındığına dair rivayetler ile Sahâbenin de bunu onaylaması ve ümmetin çoğunluğunun bu güne kadar uygulamasının bu yönde olmasıdır.

Sâib b. Yezîd şöyle demiştir: Biz, Ömer b. el-Hattâb zamanında yirmi rekat terâvîh namazı ve vitir kılardık.^{^[71]} Diğer bir rivayeti “Ömer b. el-Hattâb

zamanında ramazanda yirmi rekat kılıyorlardı. Yüzlerce (âyet) okuyorlardı. Hz. Osman döneminde kıyâmın şiddetinden dolayı bastonlara dayanıyorlar- dı.”^{^[72]} Diğer bir rivayeti “Ömer ramazanda insanları Übey b. Kâ’b ve Temîm ed-Dârî’nin arkasında yirmi bir rekat kılmak üzere cem etmiştir. Yüzlerce (âyet) okuyorlar, fecrin başlarında gidiyorlardı.”^{^[73]} şeklindedir.

Buradaki bir rekat vitirdir.^{^[74]}

Yahya b. Saîd şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb bir adama insanlara yirmi rekat kıldırmasını emretmiştir.76F^{^[75]}

Yezîd b. Rûmân (130/747) şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb zamanında ramazanda insanlar yirmi üç rekat kılarlardı.77F^{^[76]}

Buradaki üç rekat vitirdir.^{^[77]}

Abdülaziz b. Rufey’ (130/747) şöyle dedi: Übey b. Ka’b, insanlara ramazanda Medine’de yirmi rekat (terâvîh) ve üç rekat vitir kıldırırdı.^{^[78]}

Atâ şöyle dedi: Ben insanların vitirle birlikte yirmi üç rekat kıldıklarına yetiştim.^{^[79]}

Muhammed b. Ka’b el-Kurezî (ö.118/736) şöyle dedi: İnsanlar Hz. Ömer zamanında ramazanda yirmi rekat kılıyorlardı. O rekatlarda kıraatı uzatıyor ve üç rekatta vitir kılıyorlardı.^{^[80]}

Ebu’l-Hasnâ şöyle dedi: Hz. Ali ramazanda bir adama insanlara yirmi rekat kıldırmasını emretmiştir.82F^{^[81]}

Zeyd b Vehb (ö.83/702) şöyle dedi: İbn Mes’ûd ramazanda bize namaz kıldırırdı. A’meş (ö. 148/765) şöyle dedi: Yirmi rekat (terâvîh) ve üç rekat vitir kıldırırdı.83F^{^[82]}

Nâfi’ b. Ömer şöyle dedi: İbn Ebî Müleyke (ö.117/735) bize ramazanda yirmi rekat kıldırırdı.^{^[83]}

Yirmi üç rekat rivayetlerindeki üç rekat ile yirmi bir rekat rivayetlerindeki bir rekat vitir namazına hamlolunmuştur.^{^[84]}

Ömer zamanında terâvîhin on bir ve yirmi rekat kılındığını bildiren rivayetler arası, önce on bir rekat kılındığı sonra yirmi olarak karar kılındığı şeklinde cem edilmiştir.^{^[85]} Bu farklı rekatlar, ahvâlin faklılığıyla olabildiği gibi kıraatın uzunluğu ve kısalığı durumuyla alakalı da olabilir.^{^[86]} Önce on bir rekat kılıyorlardı. Kıraatı uzatıyorlardı. Bu onlara ağır geldi. Kıraatı hafif tutup rekat sayısını artırdılar. Vasat kıraatla vitir hariç yirmi rekat kılmaya başladılar. Sonra kıraatı hafifletip rekat sayısını vitir hariç otuz altıya çıkardılar ve durum böyle devam ettti.^{^[87]} Yirmi bir ve yirmi üç sayılarındaki farklılık vitirdeki farklılıktan kaynaklanmaktadır. Vitri bazen tek bazen üç rekat olarak kılmıştır. İmam Şâfî, insanların Medine’de otuz dokuz rekat, Mekke’de yirmi üç rekat kıldıklarını gördüm, demiştir.^{^[88]} Dolayısıyla kıyâm-ı ramazanla ilgili rivayetlerdeki farklılıkta bir tenâkuz yoktur. Farklı zamanlarda farklı rekatlar kılınmıştır.^{^[89]}

İbn Hacer, Merginânî’nin (ö.593/1197), hulefâi râşidînin terâvîhe devam ettiklerine dair naklettiği rivayetin (kaynağını) bulamadığını söylemiş,^{^[90]} Aynî de, rivayetlerin, bu üç halifenin terâvîh namazını yirmi rekat kıldıklarına ve ona devam ettiklerine delâlet etmediğini, Merginânî’nin, terâvîhin sünnet olduğuna halifelerin devam ettiğini değil de, “Allah ramazan orucunu üzerinize farz kıldı. Ben de kıyâmını size sünnet kıldım.”^{^[91]} rivayetini delil getirmesinin daha uygun ve kuvvetli olacağını söylemiştir.^{^[92]} Ancak bu rivayette rekat sayısı belirtilmemiştir. Ayrıca Hz. Peygamber’in sözlerinde geçen sünnet kelimesi fıkhî terim olan sünnet olmamakta dolayısıyla bu namazın müekked sünnet oldu-

ğunu ortaya koymamaktadır.^{^[93]} Azîmâbâdî (ö.1857/1911), “Hulefâ-i râşidîn devam ettiği için yirmi rekat terâvîh sünnettir.” sözünün itibar edilemeyecek açık bir yanlış olduğunu, Hz. Ebû Bekir (ö. 13/634) ve Hz. Ömer’in devamı bırakın bir kere bile yirmi rekat terâvîh kıldıklarının sabit olmadığını söyle- miştir.^{^[94]} Leknevi ise Hulefâ-i Râşidîn’in terâvîhin cemaatle yirmi rekat kılınmasını emrettiğini, erkek ve kadınlar için imam tayin edip bunu güzel gördüklerini, büyük sahâbîlerin de bulunduğu o dönemde hiçbir sahabînin bunu inkâr etmediğini dolayısıyla yirmi rekata fiilen değil teşrîen devam ettiklerini söylemiş, “Benim ve râşid halifelerimin sünnetine yapışın.”^{^[95]} “Benden sonra Ebû Bekir ve Ömer’e uyun.”^{^[96]} rivayetlerini de halifelerin de sünnetine uymak gerek-

tiğini ortaya koyduğunu belirtmiştir. Terâvîh namazının, bütün ramazan gecelerinde kılınmasının, cemaatle eda edilmesinin ve yirmi rekat olmasının müekked sünnet olduğunu, bunlardan birini ihlal edenin günahkâr olduğunu ancak ilk üçünü ihlal edenin Peygamber’in sünnetine muhalefet ettiği için daha fazla günaha (ism-i kebîr), dördüncüyü ihlal edip sekiz rekatla yetinenin, bu miktarda Hz. Peygamber’e uymuşsa da halifelerin sünnetine yapışın emrine muhalefet ettiği için daha az günaha (ism-i yesîr) girmiş olduğunu söylemiştir.^{^[97]}

Elbânî, Tirmizî’nin (ö. 279/892), “Ömer, Ali (ö. 40/661) ve diğer sahâbe- den yirmi rekat rivayet edildi.” diyerek meçhul sığayla, bu sahâbîlerden yirmi rekatın sabit olmadığına işaret ettiğini iddia etmiştir. Aynı şekilde İmam Şâfiî’nin de “Ömer’den yirmi rekat rivayet edildi.” dediğini, bu iki zatın “rivayet edildi” şeklindeki meçhul sığalı ifadelerinin rivayeti zayıf saydıklarını gösterdiğini belirtmiştir.^{^[98]} Şuayb el-Arnaût (1928-2016), Elbânî’yi kastederek muâsır bazılarının^{^[99]} İmam Şâfiî’nin “rivayet edildi” şeklindeki meçhul ifadesiyle hadisi zayıf saydığını iddia etmelerinin bir vehimden ibaret olduğunu, Şâfiî’nin zayıf hadis almamasına rağmen bunu aldığını, mütekaddim ulemanın kısalık olsun diye sahih hadisleri “rivayet edildi” şeklinde naklettiğini ve bu ifadenin zayıflık göstergesi oluşunun bazı müteahhir ulemaya ait olduğunu belirtmiştir.^{^[100]}

Sonuç olarak terâvîh namazının yirmi rekat olduğuna dair Hz. Peygam- ber’den sahih bir rivayet yoktur. İbn Abbâs’dan (ö. 68/687-88) gelen “Resûlul- lah ramazanda yirmi rekat (terâvîh) ve vitir kılıyordu.”^{^[101]} rivayeti delil ola-

mayacak derecede zayıftır^{^[102]} ve Sahîhayn 'daki Hz. Âişe’nin Hz. Peygamber’in gece on bir rekattan fazla namaz kılmadığını belirttiği rivayet buna muarızdır. Hz. Âişe Hz. Peygamber’in gece halini en iyi bilendir.^{^[103]} Bu konudaki rivayetler, Hz. Ömer ve Hz. Ali’nin bunu emrettiğine ve dönemlerinde kılındığına dair rivayetlerdir. Sahâbe de bunu onaylamış ve ümmetin çoğunluğunun bu güne kadar uygulaması da böyle olmuştur. Bu, Ebû Hanîfe (ö. 150/767), Ha- nefîler, Ahmed b. Hanbel (ö. 241/855), Dâvûd ez-Zâhirî (ö. 270/884), Şâfiî, fukahanın çoğu ve ulemanın cumhurunun görüşüdür.^{^[104]} Bütün bunlar yirmi rekatın cemaatle kılınmasının meşruiyetini, önemini ve karşı çıkılamayacağını ortaya koymaktadır.

3.3. Otuz Altı Rekat Rivayetleri

Medine’de hicrî birinci asrın ilk yarısından sonra teravih namazı otuz altı rekat olarak kılınmaya başlanmıştır. Bu uygulamanın gerekçesi, her dört rekat

arasında bir tavaf yapan Mekke ehli ile eşit olma düşüncesidir. Bu sebeple Medineliler her tavafın yerine dört rekat koymuşlardır.

İbn Ömer’in (ö. 73/692) azadlısı (tâbiînden) Nâfi (ö. 117/735) şöyle dedi: İnsanlara, ramazanda üçü vitir olmak üzere otuz dokuz rekat (terâvîh) kılarlarken yetiştim.^{^[105]}

Tâbiînden Dâvud b. Kays şöyle dedi: Ömer b. Abdülaziz (ö. 101/720) ve Ebân b. Osman (ö.105/723)^{^[106]} zamanında insanların Medine’de otuz altı rekat (terâvîh) ve üç rekat vitir kıldıklarına yetiştim.^{^[107]}

İmam Şâfiî şöyle dedi: “İnsanları Medine’de otuz dokuz rekat kılarlarken gördüm. Yirmi rekat bana daha sevimlidir.^{^[108]} Mekke’de bu şekilde (yirmi rekat) kılıyorlar. Bu hususta bir darlık ve sınır yoktur. Çünkü bu namaz nâfile- dir. Kıyamı uzatıp secdeyi azaltırlarsa bu güzeldir. Bu bana daha sevimlidir. Ruku ve secdeyi çok yaparlarsa bu da güzeldir.”^{^[109]}

Ömer b Abdilaziz ramazanda kurrâlara otuz altı rekat (terâvîh) ve üç rekat vitir kılmalarını emretmiştir. Her rekatta on âyet okuyorlardı.^{^[110]}

Tev’eme’nin azadlı kölesi Salih b. Nebhân (ö. 125/743) şöyle dedi: Harre olayından önce beşi vitir olmak üzere kırk bir rekat (terâvîh) kıldıklarına ye- tiştim.^{^[111]}

İbn Kudâme, Sâlihîn zayıf olduğunu, ayrıca kırk bir rekat kılarken yetiştiği insanların kim olduğunu bilmediğimizi, bu şekilde kılan bir topluluğa yetişmiş olabileceğini fakat bunun hüccet olmadığını, bütün Medine halkı bu şekilde kılsa bile Hz. Ömer’in uyguladığı ve o dönemdeki sahâbenin icma ettiği yirmi rekat kılınmasının daha uygun olduğunu söylemiştir. İbnü’l-Irâkî de İbn Kudâme’nin bu değerlendirmesini aynen nakletmiştir.^{^[112]}

Muhammed b. Sîrîn (ö.110/729) şöyle dedi: Muâz Ebû Halîme el-Kârî^{^[113]}ramazanda insanlara kırk bir rekat namaz kıldırırdı.^{^[114]}

Mâlik, terâvîhin vitir hariç otuz altı rekat, vitirle beraber otuz dokuz rekat olduğu görüşündedir.^{^[115]} Delili, Medine ehlinin böyle kılmaları^{^[116]} ve İbn Ömer’in azadlısı Nâfi’in sözüdür.118F^{^[117]} “Medine ehlinin uygulamalarının sebebi şöyle açıklanmıştır: Mekke ehli her dört rekat arasında bir tavaf yapıp iki rekat namaz kılıyor, beşinci dört rekattan sonra tavaf yapmıyorlardı. Medine ehli de onlarla eşit olmayı isteyip her tavafın yerine dört rekat koydular. Dolayısıyla on altı rekat ilâve edip üç rekat da vitir kıldılar. Toplamı otuz dokuz rekat olmuş oldu.119F^{^[118]} Medine’de otuz altı rekat kılınması hicrî birinci asrın ilk yarısından sonra başlamıştır.120F^{^[119]}

Tirmizî, ilim ehlinin terâvîh namazının kaç rekat olduğu hususunda ihtilaf ettiğini, çoğunun Hz. Ömer, Hz. Ali ve diğer sahâbeden de nakledilen yirmi rekat görüşünde olduğunu, Sevrî, Abdullah b. Mübârek ve Şâfiî’nin de bu görüşde olduğunu söylemiş, İmam Şâfiî’nin Mekke’de yirmi rekat kıldıklarına yetiştiğini söylediğini, belirtmiştir. Bazılarına göre vitirle beraber kırk bir rekat olduğunu, Medine ehlinin görüşünün, Medine’deki uygulamanın ve İs- hak’ın tercihinin bu olduğunu nakletmiştir. İmam Ahmed’in bu hususta farklı rivayetler olduğunu söyleyerek bir hüküm vermediğini söylemiştir.^{^[120]} İshak b. Mansûr (ö.251/865), Ahmed b. Hanbel’e kaç rekat terâvîh kılındığını sorduğunu ve bu hususta kırk kadar farklı görüş olduğu ve bu namazın bir tatav- vudan ibaret bulunduğu cevabını aldığını söylemiştir.^{^[121]} İbn Kudâme ise, Ahmed b. Hanbel’in tercihinin de Sevrî, Ebû Hanîfe ve Şâfiî gibi yirmi rekat

olduğunu söylemiştir.^{^[122]}

Mubârekpûrî, Tirmizî’nin terâvîh namazının rekatlarıyla alakalı olarak yirmi ve vitirle beraber kırk bir rekat olmak üzere iki görüşten bahsettiğini, oysaki bu hususta birçok görüş olduğunu söyledikten Sonra Aynî’den on bir, yirmi dört, yirmi sekiz, otuz dört, otuz altı, otuz sekiz rekat görüşlerini de nakletmiştir.^{^[123]}

Mubârekpûrî ve Keşmîrî, kırk bir rekatla alakalı ne sahih ne zayıf merfu bir hadis görmediklerini söylemişlerdir.^{^[124]} Mubârekpûrî, sadece âsâr bulunduğunu belirtmiş ve Mervezî’nin Kıyâmu’l-leyl isimli eserinden vitirle birlikte kırk bir rekat kılındığına dair Muhammed b. Sîrîn ve Salih b. Nebhân’dan yukarıda geçen iki rivayeti nakletmiştir.^{^[125]}

İbn Teymiyye, Hz. Ömer’in insanları Übey b. Kâ’b’ın arkasında cem ettiğini, onun da yirmi rekat terâvîh ve üç rekat vitir kıldırdığını, rekatları artırdığı ölçüde kıraatı hafiflettiğini, bunun cemaat için tek bir rekatı uzun tutmaktan daha hafif olduğunu belirtmiştir. Sonra seleften bir grubun kırk rekat terâvîh ve üç rekat vitir kıldığını, diğerlerinin otuz altı rekat terâvîh ve üç rekat vitir kıldıklarını, bunların hepsinin caiz olduğunu, kişinin hangisini uygularsa uygulasın güzel yapmış olacağını ifade etmiştir. İbn Teymiyye’ye göre, en faziletli olan, kişinin durumuna göre değişmektedir. Uzunca kıyama tahammül edebilen için Resûlullah’ın yaptığı gibi on rekat terâvîh, üç rekat da vitir kılmak daha faziletlidir. Uzunca kıyama tahammül edemeyenin yirmi rekat kılması daha faziletlidir. Müslümanların çoğunluğu böyle yapmaktadır. Bu, on ile kırk sayısı arasında orta yoldur. Kırk ve diğerlerini yapabilen için bunlar da caizdir ve mekruh değildir. Ahmed b. Hanbel gibi birçok imam bunu ifade etmektedir. Kıyamı ramazanın Hz. Peygamber’den menkul bir sayısı olup artırılıp eksiltilemeyeceğini zanneden hata etmektedir.^{^[126]} Şâfiî, Şevkânî ve Sübkî de bu namazın nâfile olduğunu, bir daraltma ve sınırlama

olmadığını söylemişlerdir.^{^[127]}

Sonuç olarak terâvîh namazının rekat sayısıyla alakalı farklı rivayetler olmakla birlikte genel olarak üç uygulama karşımıza çıkmaktadır: Birincisi, Hz. Peygamber’in kıldığı, Hz. Ebû Bekir zamanı ile Hz. Ömer’in halifeliğinin ilk dönemlerinde sahâbenin de kıldığı sekiz rekat. İkincisi, Hz. Ömer’in hilafetinin sonraki dönemi ile Hz. Osman ve Hz. Ali dönemlerinde sahâbe tarafından uygulanan, Ebû Hanîfe, Şâfiî, Sevrî, Ahmed b. Hanbel gibi imamların da tercih ettiği ve ümmetin çoğu tarafından uygulanan yirmi rekat. Üçüncüsü, birinci asrın ikinci yarısında Medine ehli tarafından uygulanan ve Mâlik’in de tercih ettiği otuz altı rekat. Ahmed b. Hanbel, Şâfiî, İbn Teymiyye, Şevkâni, Sübkî gibi âlimlerden nakledildiği üzere terâvîh nâfile bir namazdır ve rekat sayısında bir sınırlama söz konusu değildir. Dolayısıyla sekiz ve yirmi rekat daha tercih edilebilir olmakla birlikte otuz altı rekat dakılınabilir.

4. Meşruiyeti ve Hükmü

Ümmetin terâvîh namazının meşrûiyyeti ve cevazı hususunda ittifak ettiği, Râfizîler dışında hiçbir ilim ehlinin de bunu inkâr etmediği,^{^[128]} bu namazın, kavlî, fiilî ve takrirî sünnetle sabit olduğu belirtilmiş,^{^[129]} âlimlerin, terâvîh namazının sünnet olduğunda ittifak halinde olduğu nakledilmiştir.^{^[130]} İbn Tey- miyye, Râfizî Hillî’nin (ö.726/1325) Minhâcü’l-kerâme” isimli eserindeki “Ramazan ayında gece cemaatle nâfile olarak kılınan namaz bid’attır.” iddiasına, bu kitaba reddiye olarak yazdığı Minhâcü’s-sünne adlı eserinde şöyle cevap vermiştir: “Hz. Peygamber döneminde insanların ramazanda gece namaz kıl-

dıkları ve Hz. Peygamberin de iki veya üç gece müslümanlara namaz kıldırdığı sabittir. Hz. Ömer (kendi döneminde) bu toplanmaya, daha önce yapılmıyor olması sebebiyle bid’at demiştir. Zira ilk yapılan şeye sözlükte bid’at denir. Bu, şer’î bir bid’at değildir. Çünkü dalâlet olan şer’î bid’at, Allah’ın sevmediği bir şeyi müstehap, vâcip kılmadığını vâcip, haram kılmadığını haram kılmak gibi şer’î bir delil olmaksızın yapılan şeydir. Ayrıca bu, nehyedi- len çirkin bir bid’at olsaydı Hz. Ali Kûfe’de emir olduğunda onu iptal ederdi. Hatta ‘Mescidlerimizi nurlandırdığı gibi Allah Ömer’in kabrini nurlandırsın.’ demiştir. Hz. Ali insanlara terâvîh namazı kılmalarını, bir kişiye de imam olmasını emrederdi.”^{^[131]}

Teravih namazı, Hanefî, Şâfiî ve Hanbelîlere göre müekked sünnettir.^{^[132]}

Bazı Şâfiî âlimler, farzların revâtibinin, terâvîh namazından daha faziletli olduğunun gerekçesini, Hz. Peygamber’in revâtibe devam edip terâvîh namazına devam etmeyişi olarak belirtmişlerdir.^{^[133]} Bazıları ise Hz. Peygamber’in terâvîhe evinde devam ettiğini söyleyerek yukarıdaki “terâvîhe devam etme-

miştir” cümlesini “yani cemaatle kılmaya devam etmemiş, evinde devam etmiştir” şeklinde yorumlamışlardır.^{^[134]} Ancak bu, makul bir yorum değildir. Zira Hz. Peygamber terâvîhi evinde münferiden de olsa devamlı kılmışsa bu, revâtible aynı durumda olmasını gerektirir. Ayrıca Hz. Peygamber’in bu namaza evinde devam ettiğine dair bir rivayete vakıf olunmamıştır. Rivayetlerden anlaşıldığı üzere Hz. Peygamber bu namazı ramazanın son on gününde üç gece kıldırmıştır.^{^[135]} Yine Kalyûbî’nin de (ö.1069/1659) belirttiği gibi bu rivayetler, terâvîh namazının hicretin son yılında meşru olduğunu göstermektedir. Çünkü Hz. Peygamber’in ikinci bir kez bu namazı kıldığı ve kendisine buna dair bir soru sorulduğu nakledilmemiştir.^{^[136]}

Hanefî fukaha, terâvîh namazının müekked sünnet olduğunu, Hz. Pey- gamber’in birkaç gece bu namazı cemaatle kılıp ümmete farz kılınır endişesiyle devam etmediğini, o endişe olmasaydı devam edeceği anlayışıyla hükmen devam etmiş sayıldığını, ayrıca Hulefâ-i Râşidînin (teşrîen)^{^[137]} ve Ömer zamanından günümüze kadar bütün Müslümanların fiilen bu namaza devam etti- ğini^{^[138]} söylemişler, “Benim ve benden sonraki raşid halifelerimin sünnetine yapı- şın.”140F^{^[139]} “Allah, ramazan orucunu üzerinize farz kıldı. Ben de kıyâmını size sünnet kıldım.”141F^{^[140]} rivayetleri142F^{^[141]} ile “Müslümanların güzel gördüğü Allah katında da güzel- dir.”143F^{^[142]} rivayetini nakletmişlerdir.144F^{^[143]}

Kudûrî’nin, “İnsanların ramazan ayında yatsıdan sonra toplanmaları ve imamlarının kendilerine yirmi rekat kıldırmaları müstehaptır.” Veya “İnsanların ramazan ayında yatsıdan sonra toplanmaları müstehaptır. İmamları onlara yirmi rekat kıldırır.”^{^[144]} şeklinde tercüme edilebilecek olan cümlesiyle, yirmi rekat terâvîh namazının kendisine mi, cemaatle kılınmasına mı müste- hap dediği tartışılmış, ifade, şarihler tarafından iki farklı şekilde yorumlanmıştır. Bazıları birinci şekliyle atıflı olarak tercüme ederek Kudûrî’nin terâvîhin cemaatle kılınmasına da yirmi rekat oluşuna da müstehap dediği- ni,^{^[145]} bazıları ise iki ayrı cümle yaparak cemaatle kılınmasına müstehap deyip yirmi rekatın hükmüne değinmediğini söylemiştir.^{^[146]}

İbnü’l-Hümâm, terâvîh namazının, vitirle ve cemaat halinde on bir rekat olarak kılınmasının Hz. Peygamber’in, yirmi rekatın ise Hulefâ-i Râşidin’den üçünün sünneti olduğunu dolayısıyla sekiz rekatın sünnet, yirmi rekatın müs- tehap olduğunu söylemiştir.^{^[147]} Keşmîrî, sekiz rekatın sünnet, yirmi rekatın müstehap olduğunu İbnü’l-Hümam’dan başka hiç kimsenin söylemediğini belirtmiş, “Benim ve râşid halifelerimin sünnetine yapışın.”^{^[148]} rivayetine atıfta bulunarak Hz. Ömer’in uygulamasının da sünnet olduğunu söylemiştir.^{^[149]}

Sonuç olarak terâvîh namazı Hanefî, Şâfiî ve Hanbelîlere göre müekked sünnettir.

5. Cemaatle Kılınması

Terâvîh namazının evde münferiden mi mescidde cemaatle mi kılınmasının daha faziletli olduğu hususu âlimler arasında ihtilaf konusudur: İmam Şâfiî, Şâfiîlerin ekserisi, Ebû Hanîfe, Hanefîler çoğu, Ahmed b. Hanbel ve bazı Mâlikîlere göre cemaatle kılınması daha faziletlidir. Mâlik, Ebû Yusuf, bazı Hanefî ve Şafiîlere göre ise evde münferiden kılınması daha faziletlidir.^{^[150]}

Birinci görüşün (cumhurun) delili: Hz. Ömer’in insanları Übey b. Kab’ın arkasında cem edip onun cemaate imam olması,^{^[151]} sahâbenin buna muvafakat etmesi ve Müslümanların uygulamalarının da bu şekilde devam etmesidir.^{^[152]}Bu durum, sahabenin, terâvîh namazının cemaatle kılınmasının daha faziletli olduğunda icmâ ettiği anlamına gelmektedir.^{^[153]} Bunun, açık şeâirden olduğu ve bayram namazına benzediği de söylenmiştir.^{^[154]} “İmamla birlikte bitirinceye kadar namazı kılan kimseye gecenin tamamını namaz kılmış sevabı yazılır.”^{^[155]} rivayeti de cemaati tercih delillerinden sayılmaktadır.^{^[156]}

İkinci görüşün delili: Hz. Peygamber’in birkaç gece cemaata namaz kıldırıp sonra evinde kılması^{^[157]} ve “Farzlar dışındaki namazların en faziletlisi evde kılınandır.”^{^[158]} hadisi^{^[159]} ile “Farzlar hariç, kişinin evinde kıldığı namazı, bu mescidimde kıldığı namazdan daha faziletlidir.”^{^[160]} rivayetidir. Mescid-i Nebevî’de kılı-

nan namaz diğer mescidlerde kılınan namazdan bin derece daha faziletli olmasına rağmen evde kılınan nâfile namaz Mescid-i Nebevî’de kılınan namazdan daha faziletli ise hangi faziletin bundan daha açık olabileceği sorgulanmış, bu nedenle İmam Mâlik, Şâfiî^{^[161]} ve onların yolunda gidenlerin bütün nâfilelerde evde münferiden kılmayı daha faziletli gördükleri nakledilip mes- cidlerde en az sayıyla bile terâvîh kılınıyorsa bu namazı evde kılmanın daha faziletli olduğu belirtilmiştir.^{^[162]}

Kişinin durumuna göre bir ayrıma gidildiği de görülmektedir. Şöyleki mescidlerde terâvîh kılınıyorsa namaz kılanın niyetinin, huşuunun ve namazda okunanı tefekkürünün düzgün olmasının dikkate alındığı, bu, Hz. Ömer’in sünnetinin uygulanmasıyla gerçekleşecekse onun daha faziletli olduğu söylenmiştir.^{^[163]} Şâfiîlerde bu hususta üç görüş olduğu, üçüncü görüşe göre Kur’an-ı hıfzeden, tembellikten korkmayan ve gitmediğinde mescid cemaatsız kalmayacaklar için cemaatle namazla evde namazın eşit olduğu, bunlardan bir kısmı kendisinde bulunmayan kişi için cemaatle namazın daha faziletli olduğu belirtilmiştir.^{^[164]}

Ali el-Kârî, nâfilenin evde kılınmasının daha faziletli olmasının, sevapları kat kat olmayan mescitlerle kayıtlı olduğunu, veya sevabın kat kat oluşunun farzlarda olduğunu söyleyenlerin görüşüne mebni olduğunu, veya riyadan korkanlar için, veya nifak vehmini def etmek için veya bazı nâfilelerin evde kılınmasını teşvik için olduğunu, bununla beraber Hz. Peygamber’in fiili ve sahâbe icmaı sebebiyle terâvîhin ittifakla istisna edildiğini söylemiştir.^{^[165]}

Hanefîlerin cumhuruna göre terâvîh namazını cemaatle kılmak sünnet-i

müekkede ve kifâyedir.^{^[166]} Müekkededir çünkü Hz. Peygamber bu namazı bazı geceler cemaatle kılmış, ümmete farz kılınır endişesiyle devam etmemiş- tir.^{^[167]} Bu endişe olmasaydı devam edeceği, dolayısıyla hükmen devam etmiş olduğu, Hulefâ-i Râşidîn’in de terâvîhin cemaatle kılınmasını emredip erkek ve kadınlar için imam tayin ettikleri ve bunu güzel gördükleri belirtilmiştir.^{^[168]}Kifâyedir çünkü İbn Ömer, Urve (ö.94/713), Sâlim (ö.106/725), Kâsım (ö.107/725), İbrâhim ve Nâfi’ (ö.117/735) gibi bazı sahâbe ve tabiîn bu namazı evde kılmışlardır. Bunların uygulaması mescidde cemaatle kılmanın sünnet-i kifâye olduğunu göstermektedir. Zira İbn Ömer ve ona tâbi olanların sünneti terketmiş oldukları zannedilemez.^{^[169]} “Farz namazlar dışında kişinin kıldığı en faziletli namaz evindekidir.”^{^[170]} rivayeti bazı namazlarla tahsis edilmiş umumî bir rivayettir. Mesela farz olmadığı halde Hz. Peygamber küsuf namazını mes- cidde cemaatle eda etmiştir. Terâvîh de Hulefâ-i Râşidin’in uygulamalarıyla istisna edilmiştir. Zikredilen bazı âsâr ise cemaatin sünnet oluşuna engel değildir. Çünkü biz cemaatle terâvîhin, sünnet-i ayn değil kifaye olduğunu söy- lüyoruz.^{^[171]} Mervezî (ö.294/906); Hz. Ömer ve Hz. Osman’ın terâvîh namazını cemaatle kıldıkları bilgisinin ulaşmadığını söylemiş, sahâbe, tâbiîn ve imamlardan bir kısmının tek kılmayı tercih ettiğine dair yirminin üzerinde rivayet nakletmiştir.^{^[172]} İbn Abdilber de (ö.463/1071), Hz. Ömer ve Hz. Ali’nin insanlara mescidde kılmalarını emrettiklerinin naklolunduğunu fakat kendilerinin onlarla birlikte kıldıklarının naklolunmadığını söylemiştir.^{^[173]} Dolayısıyla mahalle halkının bir kısmı mescidde cemaatle kılar da geri kalanlar evlerinde münferiden kılarlarsa sünneti terketmiş sayılmayıp175F^{^[174]} isâet sahibi olmaz176F^{^[175]}

ancak fazileti terketmiş sayılırlar. Mescid cemaatinin hiçbiri onu kılmazsa hepsi isâet sahibi olur.^{^[176]} Muktedâ bih bir fakih cemaati terkederse kınanır. Evinde cemaatle kılan, mescidde cemaatle kılma faziletini kaçırmış, iki faziletten birini elde etmiştir. Çünkü mescidde kılmada, evde kılmada olmayan bir fazilet söz konusudur.^{^[177]}

Hanefî âlimlerin birçoğu Hulefâ-i Râşidin’in terâvîhi cemaatle kılmaya devam ettiğini söylemiştir. Ancak bunun sübutu müşkildir. Rivayetlerden sabit olan sonuç, insanların onların döneminde cemaatle kıldığı fakat halifelerin cemaate devam etmedikleridir. Bu nedenle Aynî Hidâye şerhinde Mer- ginânî’nin Hulefâ-i Râşidîn’in devam ettiğini söylemesine itiraz etmiştir.^{^[178]}Fakat Hz. Peygamber’in devam etmesi, iki şekilde olmaktadır. Birincisi fiilî devamlılıktır ki revâtib sünnetlerde olduğu gibi bir fiile bizzat devam etmesidir. İkincisi teşriî devamlılıktır ki bir fiili emretmeye ve teşvik etmeye devam etmesidir. Namaz için ezan, âlimlerin ittifakıyla müekked sünnettir. Hz. Peygamber, bırakın devam etmeyi, namaz için bir kere bile ezan okumamıştır. Onun müekked sünnet oluşu, teşriî devamlılıkla yani emir ve teşvikiyledir. Aynı şekilde halifelerin devam etmesi de fiilî ve teşriî devamlılık olmak üzere iki kısımdır. Bu dört kısımdan her biri sünneti gerektirir. “ Benim ve râşid halifelerimin sünnetine yapışın.”^{^[179]} “Benden sonra Ebû Bekir ve Ömer’e uyun.”^{^[180]} rivayetleri bunu göstermektedir. Dolayısıyla Hulefâ-i Râşidin’in terâvîhi cemaatle kıldığını söyleyenler, fiilî devamlarını değil bu ikinci kısım olan teşriî devamlarını kastetmiştir. Aynî birinci kısım zannetmiş ve itiraz etmiştir. Halifeler bunu emretmiş, güzel görmüş ve ihtimam göstermişlerdir. Büyük sahâbîlerin de bulunduğu o dönemde hiçbir sahabî bunu inkâr etmemiştir.^{^[181]} Bu değerlendirme yirmi rekatın sünnet olduğunu ortaya koysa da müekked olduğunu ortaya koyabilmesi için halifelerin bunun devamlı kılınmasını emretmiş olmaları gerekir ki bu hususta bir bilgi yoktur.

Hz. Peygamber’in vefatından sonra Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer dönemlerinde terâvîh namazınının nasıl kılındığıyla alakalı aşağıdaki rivayetlere bakıldığında insanların münferiden veya farklı gruplar halinde bu namazı kıldıkları, Hz. Ömer’in herkesi tek bir imam arkasında cem ederek Resûlullah zamanındaki uygulamayı ihya ettiği görülmektedir.

Ebû Hüreyre şöyle dedi: Resûlullah, kesin emir vermeksizin kıyâmı ramazanı tavsiye eder ve şöyle buyururdu: “Kim ramazanın faziletine inanarak ve sevabını Allah’tan bekleyerek kıyâmı ramazanda bulunur (terâvîh namazını kı- lar)sa, geçmiş günahları bağışlanır.” Resûlullah vefat ettiğinde durum böyleydi. Sonra Hz. Ebû Bekir’in hilafetinde ve Hz. Ömer’in hilafetinin başlarında da durum böyleydi.^{^[182]}

Bâcî, durumu, “Tek bir imamın arkasında cemaatle kılmıyorlardı. Sadece evlerinde kılıyor olabilecekleri gibi, bir kısmı mescidde kılıyor da olabilir. Ab- durrahman b. Abdü’l-Kârî rivayetinde ifade edildiği gibi ayrı gruplar halinde kılıyor da olabilirler.” şeklinde yorumlamıştır.^{^[183]} Bazı âlimler “Evinde tek başına kılıyorlardı.”^{^[184]} Bazısı “Terâvîhde cemaati terkediyorlardı.”^{^[185]} şeklinde yorumlamışlardır. Elbânî, evlâ olanın, birden fazla imam arkasında cemaatler halinde kılıyorlardı, demek olduğunu, rivayetlerin bunu gösterdiğini söyle- miştir.^{^[186]}

Hz. Ebû Bekir’in, Hz. Peygamber’in vefatından sonra farz olma durumu kalmadığını bildiği halde eski hal üzere devam edip onları tek bir imam arkasında toplamamış olmasının iki ihtimalinden söz edilmiştir: Ya süre kısaydı, riddet olayları, Müslümanların işleri gibi meşguliyeti çoktu. Ya da insanların gecenin sonunda kılmalarını, gecenin evvelinde tek bir imam arkasında kılmalarından daha faziletli görmüştü.^{^[187]}

Abdurrahman b. Abdi’l-Kârî şöyle dedi: Bir ramazan gecesi Ömer b. el- Hattâb ile mescide çıkmıştık. Mescidde insanlar (münferid ve cemaat olarak)

müteferrik gruplar halinde terâvîh kılıyordu. Kimi kendi başına namaz kılıyor, kimi namaz kılıyor ve bunun namazına bir kısım halk da uyuyordu. Hz. Ömer: görüyorum ki, bunları bir imam arkasında toplarsam daha faziletli olacak, demişti. Sonra azmetti. Übey b. Kâ’b’ı imam tayin edip cemaatı onun arkasında topladı. Başka bir gece yine Hz. Ömer ile mescide çıkmıştım. İnsanlar imamları (Übey b. Kâ’b) ile beraber namaz kılıyorlardı. Hz. Ömer: Bu, ne güzel bid’at (yeni uygulama) oldu. Namazlarını gecenin sonuna erteleyip de şimdi uyuyanlar, şimdi namaz kılanlardan daha ziyade fazilete haizdir, dedi. İnsanlar terâvîhi gecenin evvelinde kılmaktaydılar.189F^{^[188]}

Bu rivayet gösteriyor ki Hz. Ömer onlarla namaza devam etmiyordu. Muhtemelen o, namazı özellikle gecenin sonunda evde kılmayı daha faziletli görüyor,^{^[189]} namazda kendisiyle başbaşa kalmak istiyor, veya insanların işleriyle meşgul olduğu için onlarla kılamıyordu.^{^[190]}

Hz. Ömer’in “Bu, ne güzel bid’at oldu.” sözü, insanları terâvîh namazında bir imamın arkasında ilk olarak Hz. Ömer’in topladığını ve bunu mescidde sabit bir düzene soktuğunu göstermektedir.^{^[191]} Zira ayrı ayrı kılmalarda birliğin bozulması, bir imam arkasında kılma durumunda ise namaz kılanların çoğu için bir dinçlik sözkonusudur. Bunu, Hz. Peygamber’in o gecelerde kendisine uyarak namaz kılanları onaylamasından istinbat etmiş,^{^[192]} Hz. Peygam- ber’in sevdiği şeyi uygulamıştır. Hz. Peygamber’in yanlarına çıkmasına mani olan şey kendilerine farz olması korkusu olduğu ve Hz. Ömer kendi döneminde vahyin kesilmesi nedeniyle farz olmayacağından emin olduğu için bu sünneti uygulayıp ihya etmiş, sonra sahâbe ve diğer insanlar ona uymuşlar- dır.^{^[193]} Cumhur da Hz. Ömer’in görüşünü tercih etmiştir.^{^[194]}

Terâvîhi cemaatle kılmak sünnetse Hz. Ömer buna nasıl bid’at demiştir?

Halbuki “Bütün bid’atlar dalâlettir.”^{^[195]} sorusuna iki farklı cevap verilmektedir: Birincisi, bu hadis umumî görülse de tahsis edilmiş, ondan bid’at-ı seyyie yani kitaba veya sünnete veya esere ya da icmâya muhalif olan bid’at kastedilmiş- tir.^{^[196]} İkincisi, Hadis umumidir, bütün bid’atları kapsamaktadır. Bu da, hayr asrında olmayan, usulü şer’iyyede bir aslı bulunmayan demektir. Dolayısıyla terâvîhi cemaatle kılmak şer’î bir bid’at değildir. Sözlük anlamında bid’attır. Yani Hz. Ömer bir şey icad etmemiştir. Terâvîhin tek bir imam arkasında cemaatle kılınması Hz. Ebû Bekir’in halifeliği dönemi ile Hz. Ömer’in halifeliğinin yarısına kadar uygulanmamıştır. Bu açıdan yenidir. Hz. Peygamber’in yaptığı, farz olma endişesi olmasaydı devam edeceği bir uygulamadır ve vefatıyla bu endişe de ortadan kalkmıştır. Hz. Peygamber’in fiiline uygun olması açısından ise sünnettir. Bu nedenle Hz. Ömer ona güzel demiştir.^{^[197]}

Hz. Ömer’in imam olarak Übey b. Kâ’b’ı seçmesinin sebebi muhtemelen “Topluluğa, Allah’ın kitabın en iyi okuyan imam olsun.”^{^[198]} rivayetidir. Zira bir başka rivayette de Hz. Ömer “En iyi okuyanımız Übey’dir.”^{^[199]} demiştir.

Leknevî, ramazan ayında Mekke’ye gittiğinde insanların Mescid-i Ha- ram’da muhtelif cemaatler halinde terâvîh namazı kıldıklarını gördüğünü, hatta yüksek ses dolayısıyla cemaatin, imamlarının sesini duymakta zorlandığını, Mekke âlimlerinin bunu engellemeleri ve tek bir cemaat halinde kılınması gerektiğini söylemiştir.^{^[200]} Dipnotta Kral Abdülaziz b. Suûd (1880-1953) zamanında tek bir cemaatle kılınmasının gerçekleştiği belirtilmiştir.

Sonuç olarak âlimlerin çoğunluğuna göre terâvîh namazının mescidde

cemaatle kılınması, bazılarına göre evde münferiden kılınması daha faziletlidir. Bir kısmına göre ise fazilet kişinin durumuna göre değişmektedir. Mescid- lerde terâvîh kılınıyorsa kişinin niyeti, huşuu ve tefekkürü cemaatle kılması durumunda daha düzgünse cemaatle kılması, münferid kılması halinde daha iyi ise münferid kılması daha faziletlidir.

6. Hatimle Kılınması

Merginânî ve İbn Nüceym, âlimlerin ekserisine göre terâvîhin bir hatimle kılınmasının sünnet olduğunu, cemaatin tembelliğinden dolayı terkedileme- yeceğini söylemiştir.^{^[201]} İbn Ebi’l-İz (ö.792/1390), Hz. Peygamber’in terâvîh namazını birkaç gece kılıp devam etmediğini söylemiş ve bir kez bile hatimle kılmadığı halde hatimle terâvîhin nasıl sünnet olacağını sorgulayarak itiraz etmiştir.^{^[202]} Aynî ise, Merginânî’nin bu sözüyle, Hz. Ömer ve sonraki halifelerin sünneti olduğunun kastedildiğini söylemiş ancak bir rivayet nakletmemiş- tir.^{^[203]} Mâlik’in, terâvîh namazında Kur’an’ı hatmetmenin sünnet olmadığını söylediği nakledilmiş^{^[204]} ancak bunun, mekruh veya bidat olduğu anlamına gelmediği, bir ameli Hz. Peygamber’in yapmamasının onun meşru olmadığını göstermediği söylenmiştir. Zira Hz. Peygamber farz olur endişesiyle terâvîhi de birkaç gün dışında kılmamıştır. Bu terk edişi terâvîhin cemaatle kılınmasının meşru olmadığını göstermediği gibi hatimle kıldırmamış olması da bunun meşru olmadığını göstermemektedir.^{^[205]} İbn Kudâme, “Kur’an’ın Hatmi” başlığı altında Ahmed b. hanbel’in Fazl b. Ziyad’a terâvîh namazında Kur’an’ı hatmetmesini ve sonunda rükudan önce ellerini kaldırarak dua etmesini söylediğini, Fazl’ın söyleneni yaptığını ve Ahmed b. Hanbel’in de Fazl’ın arka-

sında ayakta ellerini kaldırarak dua ettiğini nakletmiştir.^{^[206]} Sonuç olarak Hz. Peygamber’den ve sahâbeden hatimle terâvîh kıldıklarına dair bir nakil olmadığı, bunun gerekli olmadığı gibi bidat da olmadığı ancak insanlara Kur’an’ın tamamının dinletilmesi açısından güzel olduğu ifade edilmektedir.^{^[207]}

Sonuç

Hadislere bakıldığında, Hz. Peygamber’in ramazan gecelerine has olan nâfile bir namazı teşvik ettiği, bazı ramazan gecelerinde mescidde cemaatle birlikte kıldığı, ümmete farz olur endişesiyle cemaatle kılmayı terkedip “ Evlerinizde kılınız.” dediği ve kılanları gördüğünde “İsabet ettiler. Ve yaptıkları ne güzeldir.” buyurduğu görülmektedir. Sahâbenin de Hz. Ömer dönemine kadar bu namazı evlerinde münferid olarak veya mescidde muhtelif gruplar halinde kıldıkları, Hz. Ömer’in, insanları Übey b. Kâ’b’ın arkasında cemaatle kılmak üzere cem ettiği, sonra da ne güzel bid’at (yeni uygulama) diyerek memnuniyetini ifade ettiği görülmektedir. Dolayısıyla bunun mutlak bir gece namazından ibaret olduğunu söylemek pek mümkün görülmemektedir. Bu nedenledir ki tüm muhaddis ve fakihler ramazan gecelerinde yatsı namazı ve ona bağlı sünnetlerden sonra kılınan “kıyâmu ramazan” veya “terâvîh” adıyla bilinen nâfile namazın meşruiyeti konusunda ittifak etmişler, hadis ve fıkıh kitaplarında bu namazı müstakil bir başlık altında ele almışlardır. Rekat sayısıyla ilgili olarak da Hz. Peygamber’in, Hz. Ebû Bekir dönemi ile Hz. Ömer’in halifeliğinin ilk yıllarında sahâbenin sekiz rekat kıldığı; sonraki dönemlerde sahâbe ve ümmetin çoğunluğu tarafından yirmi rekat; birinci asrın ikinci yarısında Medine ehli tarafından otuz altı rekat kılındığı görülmüştür. sonuç olarak Hz. Peygamber’in uygulamasına bakarak sekiz rekat kılınabileceği gibi Hz. Ömer ve Hz. Ali’nin emretmelerine, dönemlerinde kılınmasına, sahâbenin onayı ve ümmetin çoğunluğunun bu güne kadar uygulamasına bakarak yirmi rekat da kılınabileceği ve buna karşı çıkılamayacağı ortaya çıkmaktadır.

Kaynakça

Adevî, Ebü’l-Hasen Ali b. Ahmed. Hâşiye alâ Kifâyeti't-tâlib. Nşr. Ahmed Hamdî İmâm. 4 cilt. Kahire: Matbaatü’l-Medenî, 1987.

Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. Müsned. Nşr. Şuayb el-Arnaût ve arkadaşları. 50 cilt. Dımaşk: Müesssetü’r- risâle, 1995.

Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Ali b. Sultân el-Herevî. Mirkâtü'l-mefâtîh şerhu Mişkâti'l-Mesâbîh. Nşr. Cemal Aytânî. 12 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l- ilmiyye, 2001.

Aynî, Ebû Muhammed Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed. 'Umdetü'l-karî fî şerhi Sahîhi’l-Buhârî. Nşr. Abdullah Mahmûd Muhammed Ömer. 25 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1421/2001.

Aynî, Ebû Muhammed Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed. el-Binâye f Şerhi'l- Hidâye. Nşr. Eymen Sâlih Şaban, 13 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1999.

Azîmâbâdî, Ebü’t-Tayyib Muhammed Şemsü’l-Hak. Avnü'l-ma'bûd şerhu Sü- nen-i Ebî Dâvûd. Nşr. Abdurrahman Muhammed Osman. 4 cilt. Medine: 1968.

Bâcî, Ebü’l-Velîd Süleymân b. Halef el-Bâcî. Müntekâ şerhu Muvatta-i Mâlik. Nşr. Muhammed Abdülkâdir Ahmed Atâ. 9 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l- ilmiyye, 1999.

Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes’ûd. Şerhu's-sünne. Nşr. Şuayb el-Arnaût, Muhammed Zehîr eş-Şâvîs. 16 cilt. Beyrut: el- Mektebü’l-İslâmî, 1983.

Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyin b. Ali. es-Sünenü'l-kübrâ, Nşr. M. Ab- dülkâdir Atâ. 11 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003.

Bayındır, Abdülaziz. “Teravih Kılmak Şirk mi?”. Erişim: 24 Mayıs 2018 https://www.suleymaniyevakfi.org

Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiu's-sahîh. Dımaşk-Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 2002.

Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. Buhârî, et-Târîhu'l-kebîr. 8 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1986.

Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd. İnâye (Fethu'l-kadîr'le birlikte).

Nşr. Abdurrazzâk Gâlib el-Mehdî. 10 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003.

Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyin b. Ali. es-Sünenü'l-kübrâ. Nşr. M. Ab- dülkâdir Atâ. 11 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003.

Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyin b. Ali. Marifetü's-süneni ve'l-âsâr. Nşr. Abdülmu’tî Emîn Kalacî. 15 cilt. Beyrut: Dâru Kuteybe 1991.

Büceyremî, Süleyman b. Ömer, Tecrîd li nefi'l-abîd. 4 cilt. Mısır: Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1345.

Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahman. Sünen. Nşr. Hüseyin Selim Esed. 4 cilt. Riyad: Dâru’l-muğnî, 2000.

Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş’as es-Sicistânî. Sünen. Nşr. Şuayb el-Arnaût - Muhammed Kâmil Karabeleli. 7 cilt. Dımaşk: Dâru’r-risâleti’l-âlemiyye, 2009.

Ebû Nuaym, Ahmed b. Abdillah b. İshâk el-İsfehânî. Hilyetü'l-evliyâ ve ta- bakâtü'l-esfiyâ. Beyrut: Dârü’l-fikr, 1996.

Ebû Şüca’ Ahmed b. Hüseyin b. Ahmed el-İsfehânî. el-Gâye ve't-takrîb. Beyrut: Dârü’l-meşârî’, 1996.

Ebû Ya‘lâ, Ahmed b. Ali el-Mevsılî. Müsned. Nşr. Hüseyin Selim Esed. 14 cilt. Dımaşk: Daru’l-me’mûn,1973.

Elbânî, Muhammed Nâsırüddîn. Silsiletü'l-ehâdîsi's-sahîha ve şey'ün min fıkhihâ ve fevâidihâ. 12 cilt. Riyad: Mektebetü’l-meârif, 1995-2002.

Elbânî, Muhammed Nâsırüddîn. Sahîhu'l-Camii's-sağîr ve ziyâdetihî. 2 cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1988.

Elbânî, Muhammed Nâsırüddîn. Sahîhu Sünen-i Ebî Dâvûd. 3 cilt. Riyad: Mek- tebetü’l-Meârif, 1998.

Elbânî, Muhammed Nâsırüddîn. Salâtü't-terâvîh. Beyrut: el-Mektebü’l-İslamî, 1985.

Elbânî, Muhammed Nâsırüddîn. Zaîfu Süneni'n-Nesâî. Riyad: Mektebetü’l- Meârif,1998.

Elbânî, Muhammed Nâsırüddîn. Zaîfu Sünen-i İbn Mâce. Riyad: Mektebetü’l- Meârif, 1997.

Elbânî, Muhammed Nâsırüddîn. Sahîhu Süneni't-Tirmizî. 3 cilt. Riyad: Mekte- betü’l-Meârif, 2000.

Elbânî, Muhammed Nâsırüddîn. Tahzîru's-sâcid min ittihâzi'l-kubûri mesâcid. 2 cilt. Riyad: Mektebetü’l-meârif, 2001.

Erdoğan, Mehmed. Fıkıh ve Hukuk Terimleri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.

Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâü ulûmi'd-dîn. Beyrut: Müesesetü’t-târîhi’l-arabiyyi, 1994.

Haccâvî, Şerefüddîn Musa b. Ahmed el-Haccâvî. İkna' li tâlibi'l-intifa'. Nşr. Abdullah b. Abdülmühsin et-Türkî. 4 cilt. Riyad: Dâretü'l-Melik Abdülaziz, 2002.

Haddâd, Radıyyüddîn Ebû Bekr b. Ali el-Haddâd. el-Cevheretü'n-neyyire alâ Muhtasari'l-Kudûrî. 2 cilt. Pakistan: Mektebeti hakkâniyye, ts.

Hâkim, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh en-Nîsâbûrî. Müstedrek ale's- Sahîhayn. Mustafa Abdülkâdir Atâ. 5 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2002.

Halebî, İbrâhim b. Muhammed. Muhtasaru Gunyeti'l-mütemellî fî şerhi Münye- ti'l-musallî (es-Sağîr). Mekke: Mektebetü Nezâr Mustafa el-Bâz, 1997.

Heysemî, Ebü’l-hasen Nûrüddîn Ali b. Ebî Bekr. Mecmau'z-zevâid ve menbau'l- fevâid, Nşr. Abdullah Muhammed ed-dervîş, 10 cilt. Beyrut: Dâru’fikr, 1994.

Hererî, Muhammed el-Emîn b. Abdullah el-Hererî. el-Kevkebe'l-vehhâc ve'r- ravzu'l-behhâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. 26 cilt. Cidde: Dârü’l- minhâc, 2009.

İbn Abdilber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillah. el-İstizkârü'l-Câmi' li- mezâhibi fukahâi'l-emsâr ve ulemâi'l-aktâr fîmâ tezammenehü'l- Muvattâ min meâni'r-re'y ve'l-âsâr. Nşr. Abdümu’tî Emîn Kal’acî. 30 cilt. Beyrut: Dâru Ku- teybe, 1993.

İbn Abdilber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillah. Temhîd limâ fi'l-

Muvattâ mine'l-meânî ve'l-esânîd. Nşr. Muhammed el-Fellâh, Saîd Ahmed Arâb. 26 cilt. Mağrib: Vizâretü’l-Evkâf ve Şuûni’l-İslâmiyye, 1074-992.

İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer. Nesemâtü'l-eshâr şerhu İfâdati'l-envâr şerhi'l-Menâr. Pakistan: İdâretü’l-Kur’an ve’l-ulûmi’l-İslâmiyye, 1418.

İbn Battâl, Ebü’l-Hasen Ali b. Halef el-Kurtubî. Şerhu Sahîhi'l-Buhârî. Nşr. Ebû Temîm Yâsir b. İbrâhim. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, ts.

İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed er-Râzî. el-Cerh ve't-ta'dîl. 9 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1953.

İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Ali el-Askalânî. Fethu'l-bârî bi- şerhi Sahîhi'l-Buhârî. Nşr. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Faryâbî. Ri- yad: Dâru Taybe, 1426/2005.

İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Ali el-Askalânî. Takrîbu't-temyîz. Nşr. Muhammed Avvâme. Haleb: Dâru’r-reşîd, 1991.

İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Ali el-Askalânî. Tehzîbü't-Tehzîb. Nşr. İbrâhim ez-Zeybak - Adil Mürşid. 4 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, t.s.

İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Ali el-Askalânî. ed-Dirâye f tahrîci ehâdîsi'l-Hidâye. Nşr. Abdullah Hâşim el-Yemânî. Beyrut: Dârü’l-marife, t.s.

İbn Hacer, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed el-Heytemî. Tuhfe- tü'l-muhtâc bi şerhi'l-Minhâc. (Şirvânî ve Abbâdî haşiyeleriyle beraber). 10 cilt. Mısır: Matbaatu Mustafa Muhammed, ty.

İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân. el-İhsân fî takrîbi Sahîhi İbn Hibbân (Tertîb, Alâüddîn Ali b. Belbân). Nşr. Şuayb el-Arnaût, 18 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1414/1993.

İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân. Kitâbu's-sikât. 9 cilt. Hay- darâbât: Matbaatü meclisi dâireti’l-meârifi’l-Osmâniyye, 1973.

İbn Huzeyme, Ebû Bekr Muhammed b. İshâk. Sahîh, Nşr. M. Mustafa el- A’zamî, 4 cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1980.

İbn Kesîr Ebü’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer ed-Dımaşkî. Müs-

nedü'l-Fârûk Emîri'l-mü'minîn Ebî Hafs Ömer b. el-Hattâb ve akvâluhû alâ eb- vâbi’l-ilm. Nşr. Abdülmu’tî Kalacî. 15 cilt. y.y. Dârü’l-vefâ, 1991.

İbn Kudâme, Ebü’l-Ferec Şemsüddîn Abdurrahman b. Muhammed. eş-Şerhu'l- kebîr. Nşr. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî - Abdülfettâh Muhammed. 32 cilt. Kahire: Dâru hecr, 1414/1993.

İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed el- Makdisî. Muğnî. nşr. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî - Abdulfettâh Muhammed. 15 cilt. Riyad: Dâru âlemi’l-kütüb, 1997.

İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed el- Makdisî. Mukni’. Nşr. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî, Abdülfettâh Muhammed. 32 cilt. Kahire: Dâru hecr 1993.

İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. Nşr. Şuayb el-Arnaût - Âdil Mürşid-Saîd el-Lehhâm. 5 cilt. Dımaşk: Müessesetü’r- risâle, 1430/2009.

İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü'l-Arab. Nşr. Abdullah Ali el-Kebir ve arkadaşları. 6 cilt. Kahire: Dâru’l-meârif, ts.

İbn Nüceym, Zeynüddîn b.İbrâhim el-Mısrî. el-Bahru'r-râik şerhu Kenzi'd- dekâik. Nşr. Zekeriyya Umeyrât, 4 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1997.

İbn Rüşd Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed el-Kurtubî. Bidâyetü'l-müctehîd. Nşr. Muhammed Subhî Hasan Hallâk. 4 cilt. Kahire: Mektebetü İbn Tey- miyye, 1415.

İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm. Minhâcü’s- sünneti'n-nebeviyye fî nakzi kelâmi'ş-şîati'l-kaderiyye. Nşr. Muhammed Reşâd Sâlim. 9 cilt. y.y. 1986.

İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid es-Sivâsî. Fethu'l- kadîr, nşr. Abdurrazzâk Ğâlib el-Mehdî. 9 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l- ilmiyye, 2003.

İbnü’l-Irâkî, Ebû Zür’a Veliyyüddîn Ahmed b. Abdirrahîm, Tarhu't-tesrîb fî şerhi't-takrîb (babası Zeynüddîn el-Irâkî’nin çalışmasının tekmilesidir), 8

cilt. Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabiyyi, t.s.

İbnü’l-Münzir Ebû bekr Muhammed b. İbrâhim. Evsat mine's-süneni ve'l-icmâ' ve'l-ihtilâf. Nşr. Ahmed b. Süleyman b. Eyyûb, Yâsîr b. Kemâl. 15 cilt. y.y. Dârü’l-felâh, 2010.

İmrânî, Ebü’l-Hüseyn Yahyâ b. Ebi’l-Hayr b. Sâlim el-Yemenî. Beyân fî mezhe- bi'-İmâmı'ş-Şafiî. Nşr. Kasım Muhammed en-Nûrî. 14 cilt. Beyrut: Dâru’l- minhâc, 2000.

Kalyûbî, Şihâbüddîn Ahmed b. Ahmed. Hâşiye alâ Şerhi'l-Mahallî alâ Minhâci't- tâlibîn. 4 cilt. Mısır: Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1956.

Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes’ûd. Bedâiu's-sanâi'fî tertîbi'ş-şerâi’. Nşr. Ali Muhammed Muavvez - Âdil Akmed Abdulmevcûd. 10 cilt. Beyrut: Dâru’l- kütübi’l-ilmiyye, 2003.

Kâsım, Hamza Muhammed. Menâru'l-kârî şerhu Muhtasarı Sahîhi'l-Buhârî. Nşr. Beşîr Muhammed Uyûn. 4 cilt. Dımaşk: Mektebetü Dâri’l-beyân, 1990.

Keşmîrî, Muhammed Enver Şâh. el-Arfü'ş-şezî alâ Câmii't-Tirmizî. Nşr. Mahmûd Şâkir. 5 cilt. Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabiyyi, 2004.

Kirmânî, Muhammed b. Yûsuf el-Kirmânî. el-Kevâkibü'd-derârî fî şerhi Sahîhi'l- Buhârî. Beyrut: 1981.

Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr. Muhtasar. Nşr. Sâid Bekdâş. Beyrut: Dâru’l-beşâiri’l-İslâmiyye, 2010.

Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay. Tuhfetü'l-ahyâr fî ihyâi sünneti seyyidi'l-ebrâr. Nşr. Abdulfettâh Ebû Gudde. Haleb: Mektebetü’l- matbûâtü’l-İslâmiyye, 1992.

Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay. et-Ta'lîku'l-mümecced alâ Mu- vattai'l-İmâm Muhammed. Nşr. Takıyyüddîn en-Nedvî. 3 cilt. Dımaşk: Dâru’l-kalem, 1991.

Mahallî, Ebû Abdillâh Celâlüddîn Muhammed b. Ahmed. Kenzü'r-râğıbîn fî şerhi Minhâci't-tâlibîn. 4 cilt. Mısır: Matbaatu Mustafa’l-bâbi’l-Halebî, 1956.

Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh el-Yemenî. Muvattâ. Nşr. Muhammed Fuâd Ab-

dülbakî. 2 cilt. Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabiyyi, 1985.

Merginânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Ali b. Ebî Bekr el-Merginânî. Hidâye şerhi Bidâyeti'l-mübtedî. Nşr. Muhammed Adnân Dervîş. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-erkâm, ts.

Mervezî, Muhammed b. Nasr. Kitâbu Kıyâmı ramazan. İhtisâr, Ahmed b. Ali el- Makrîzî. Nşr. Muhammed Ahmed Âşûr, Cem’al Abdulmünim el-Kûmî. Kahire: Dârü’z-zehebiyye, ts.

Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn Abdullah b. Mahmûd. İhtiyâr li ta'lîli'l-Muhtâr.

Nşr. Şuayb el-Arnaût, Ahmed Muhammed Berhûm, Abdullatîf Hırzullah. 4 cilt. Dımaşk: Dâru’r-risâle el-âlemiyye, 2009.

el-Mevsûatü'l-Fıkhıyye. 45 cilt. Kuveyt: Vizâretü’l-evkâf ve’ş-şuûni’l-İslâmiyye, 1983-2006.

Miras, Kâmil. Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi. 13 cilt. Ankara: Gaye Matbaacılık A.Ş., 1988.

Mübârekpûrî, Ebü’l-Ulâ Muhammed Abdurrahman b. Abdirrahîm, Tuhfetü'l- ahvezî şerhu Câmii't-Tirmizî. Nşr. Abdülvehhâb Abdüllatîf, 10 cilt. Dâru’l- fikr, ts.

Mübârekpûrî, Ebülhasen Ubeydullah b. Muhammed. Mir'âtü'l-mefâtîh Şerhu Mişkâti'l-mesâbîh. Hind: İdâretü’l-buhûsi’l-ilmiyye ve’d-dâveti ve’l-iftâ, el- Camiatü’s-selefiyye, 1984.

Münâvî, Zeynüddîn Muhmmed Abdürraûf b. Tâci’l-ârifîn. Feyzü'l-kadîr bi şerhi'l-Câmii's-sağîr. 6 cilt. Beyrut: Dâru’l-marife, 1972.

Münâvî, Zeynüddîn Muhmmed Abdürraûf b. Tâci’l-ârifîn. Teysîr bi şerhi'l- Câmii's-sağîr. 3 cilt. Hindistan: 1286.

Müslim b. Haccâc, Ebü’l-Hüseyn el-Kuşeyrî. el-Câmiu's-sahîh. Nşr. Muham- med Fuâd Abdulbaki. 2 cilt. Mısır: Dâru ihyâi’l-kütübi’l-Arabiyye, 1412/1991.

Nesâî, Ebû Abdirrahman Ahmed b. Şuayb. es-Sünen (Suyûtî ve Sindî haşiyeleriyle birlikte). 5 cilt. Beyrut: Dâru’l-marife, t.s.

Nesâî, Ebû Abdirrahman Ahmed b. Şuayb. es-Sünenü'l-kübrâ. Nşr. Hasan Ab- dülmun’im Şelebî. 12 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1421/2001.

Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref en-Nevevî. Hulâsatu'l-ahkâm fî mü- himmâtü's-süneni ve kavâidi'l-ahkâm. Nşr. Hüseyin İsmâil el-Cemel, Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye t.s.

Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref en-Nevevî. el-Minhâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. Haccâc. 18 cilt. Mısır: Müessesetü Kurtuba, 1414/1994.

Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref en-Nevevî. el-Mecmû' şerhu'l-Mühezzeb. Nşr. Muhammed Necîb el-Mutîî, 23 cilt. Cidde: Mektebetü’l-irşâd, t.s.

Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref en-Nevevî. Ravzatü'-tâlibîn ve umdetü'l- müttekîn. Nşr. Ali Muhammed Muavvez ve Âdil Ahmed Abdü’l-mevcûd. 8 cilt. Beyrut: Dâru âlemi’l-kütüb, 2003.

Remlî, Ebû Abdillah Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Nihâyetü'l-muhtâc ilâ şerhi'l-Minhâc. 8 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003.

Ruheybânî, Mustafa b. Sa’d es-Suyûtî. Metâlibu uli'n-nuhâ fî şerhi Gâyeti'l- müntehâ. 6 cilt. Dımaşk: el-Mektebü’l-İslâmî, 1961.

Sa’dî Çelebî b. Îsâ b. Emîr Hân. Hâşiye ale'l-İnâye fî şerhi'l-Hidâye (Fethu’l- kadîr’le beraber). Nşr. Abdurrazzâk Ğâlib el-Mehdî. 10 cilt. Beyrut: Dârü’l- kütübi’l-ilmiyye, 2003.

Sahnûn, Ebû Saîd Abdüsselâm b. Saîd. el-Müdevvenetü'-kübrâ. 3 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiye, 1994.

San‘ânî, Ebû İbrâhim İzzüddîn Muhammed. Sübülü's-selâm şerhu Bulûğu'l- merâm. Nşr. Muhammed Subhî Hasen Hallâk. 8 cilt. Demmâm: Dâru İbni’l- Cevzî, 1421.

Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl. Mebsût, 31 cilt. Beyrut: Dâru’l-marife, 1989.

Sindî, Ebü’l-Hasen Nûruddîn Muhammed b. Abdilhâdî. Hâşiye alâ Süneni'n- Nesâî. 5 cilt. Beyrut: Dâru’l-marife, ts.

Sindî, Ebü’l-Hasen Nûruddîn Muhammed b. Abdilhâdî. Hâşiye alâ Süneni İbn

Mâce. Nşr. Halîl Me’mûn Şîha. 5 cilt. Beyrut: Dâru’l-marife, 1996.

Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr. Tenvîrü’l-havâlik alâ Muvatta-i Mâlik. 3 cilt. Mısır: Matbaatü dârı ihyâi’l-kütübi’l-arabiyye, ts.

Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr. Dâru’l-kabes. Amman: Dâru Ammâr, 1986.

Sübkî, Ebü’l-Hasen Takıyyüddîn Ali b. Abdilkâfî. İşrâku’l-mesâbîh fî salâti’t- teravîh. Nşr. Mecdî es-Seyyid İbrahim. Kahire: ektebetü’l-Kur’an, ts.

Sübkî, Ebü’l-Hasen Takıyyüddîn Ali b. Abdilkâfî ve (oğlu) Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Ali. İbhâc fî şerhi'l-Minhâc (Beyzâvî’nin Min- hâcü’l-vüsûl’ünün şerhi). Nşr. Şa’bân Muhammed İsmâil. 3 cilt. Kahire: Mektebetü’l-külliyyâti’l-Ezheriyye, 1981.

Sübkî, Mahmûd Muhammed Hattâb. el-Menhelü’l-azbü’l-mevrûd şerhu Sünen- i’l-imâm Ebî Dâvûd. 10 cilt. Beyrut: Müessesetü’t-târîhi’l-Arabiyyi, 1394.

Süleymaniye Vakfı. “Teravih Kılmak Şirk mi?” Erişim: 24 Mayıs 2018 https://www.suleymaniyevakfi.org

Şervânî, Abdulhamîd. Hâşiye alâ Tuhfeti’l-minhâc. 10 cilt. Mısır t.s.

Şevkânî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ali. Neylü’l-evtâr şerhu Münteka’l-ahbâr. Nşr. Muhammed Subhî b. Hasan Hallâk. 16 cilt. Demmâm: Dâru İbni’l- Cevzî,1427.

Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed el-Hatîb. İkna’ fî halli elfâzi Ebî Şü- ca’. Nşr. Ali Muhammed Muavvez ve Âdil Ahmed Abdü’l-mevcûd. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2004.

Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhim b. Alî. Mühezzeb fî fıkhı’l-İmâmı’ş-Şâfiî, Nşr. Muhammed ez-Zuhaylî. 6 cilt. Dımaşk: Dâru’l-kalem, 1992.

Şurunbülâlî, Ebü’l-İhlâs Hasen b. Ammâr. Merâkı'l-felâh bi imdâdi’l-Fettâh Şerhi Nûri’l-îzâh ve necâti’l-ervâh. Nşr. Ebû Abdirrahman Salâh b. Muhammed. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2004.

Şurunbülâlî, Ebü’l-İhlâs Hasen b. Ammâr. İmdâdü’l-fettâh şerhu Nûri’l-îzâh ve necâti’l-ervâh. Nşr. Abdülkerîm el-Atâ. Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-

Arabiyyi, 2001.

Taberânî, Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed. el-Mu'cemü'l- kebîr. Nşr. Hamdî Abdülmecîd es-Silefî, 25 cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, t.s.

Taberânî, Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed. el-Mu’cemü’l- evsat. Nşr. Târık b. Ivezullah - Abdülmuhsin b. İbrâhim. 10 cilt. Kahire: Dâru’l-Haremeyn, 1415/1995.

Taberânî, Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed. el-Mu'cemü's- sağîr. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1983.

Tahâvî, Ebû Ca’fer Ahmed b. Muhammed. Şerhu Müşkili'l-âsâr. Nşr. Şuayb el- Arnaût. 16 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1994.

Tahâvî, Ebû Ca’fer Ahmed b. Muhammed. Şerhu Meâni'l-âsâr. Nşr. Muham- med Zührî en-Neccâr - Muhammed Seyyid Câdu’l-hak. 5 cilt. Beyrut: Âle- mü’l-kütüb, 1994.

Tehânevî, Zafer Ahmed. İ'lâü's-sünen. 22 cilt. Pakistan: İdâretü’l-Kur’an ve’l- ulûmi’l-İslâmiyye, 1415.

Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmiu'l-kebîr (Sünen). I-VI, Nşr. Şuayb el-Arnaût - Abdullatîf Hirzullah. 6 cilt. Dımaşk: Dâru’-risâle el-âlemiyye, 2009.

Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed. İthâfü's-sâdeti'l- müttakîn bi şerhi esrâı İhyâi ulûmiddîn. 10 cilt. Beyrut: Müesesetü’t-târîhi’l- Arabiyyi, 1994.

Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed ed-Dımaşkı. Telhîsu’l-Müstedrek. Mustafa Abdülkâdir Atâ. 4 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l- ilmiyye, 2002.

Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed ed-Dımaşkı. el- Muğnî fi'z-zuafâ. Nşr. Nureddin Itr. 2 cilt. Katar: Dâru ihyâi’t-türâsi’l- İslâmiyyi, t.s.

Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed ed-Dımaşkı. Miza- nü'l-i'tidâl fî nakdi'r-rical. Nşr. Ali Muhammed Muavvez ve Âdil Ahmed

Abdü’l-mevcûd. 8 cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1995.

Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed ed-Dımaşkı. Tezkire- tü'l-huffâz. Nşr. Ebû Abdirrahman b. Yahyâ el-Muallimî. 4 cilt. Hay- darâbâd: 1955-1958.

Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed ed-Dımaşkı. Kâşif fî marifeti men lehû rivâyetün fi'l-Kütübi's-Sitte. Nşr. Muhammed Avvâme, Ahmed Muhammed Nemr. 2 cilt. Cidde: Dârü’l-kıble, 1992.

Zekeriyya el-Ensârî, Ebû Yahyâ Zeynüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed. Fethu’l- vehhâc bi şerhi Menheci't-tullâb. 2 cilt. Mısır: Matbaatü Mustafa bâbi’l-Halebî. 1345.

Zeylaî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdullah. Nasbü'r-râye li tahrîci ehâdîsi'l- Hidâye. Nşr. Muhammed Avvâme. 5 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-reyyân, 1997.

Zürkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdilbâkî. Ebhecü'l-mesâlik bi şerhi Mu- vatta-i'l-İmâm Mâlik. 4 cilt. İstanbul: el-Matbaatü’l-hayriyye, 1410.

⁶¹ Buhârî, Teheccüd 16, Terâvîh 1, Menâkıp 24; Müslim, Müsâfirîn 125.

¹⁶¹ Buhârî, et-Târîhu’l-kebîr, (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1986), 1: 292; Ebû Dâvûd, Salât 204; Mervezî, Muhtasaru Kıyâmı’l-leyl, 81; Begavî, Şerhu’s-sünne, 4: 130 (995); Tahâvî, Şerhu meâni’l-âsâr, 350-351 (2058); Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr 5: 144 (4893); a.mlf., el-Mu’cemü’l-evsat, 4: 273 (4178).

^{^[1]} Bk. Abdülaziz Bayındır’ın Süleyman Ateş’e cevabı: “Bizim söylediğimiz; teravih namazı diye bir namazı Nebimizin kılmadığıdır. O, her gece uyuduktan sonra uyanır ve teheccüd namazı kılardı. Ramazan’ın son on gününü, mescitte itikâfla geçirdiği için bu namazı orada kılardı.” Süleymaniye Vakfı, “Teravih Kılmak Şirk mi?”, Erişim: 24 Mayıs 2018 https://www.suleymaniyevakfi.org

^{^[2]} İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem, Lisânü’l-Arab, nşr. Abdullah Ali el- Kebir ve arkadaşları, (Kahire: Dâru’l-meârif, ts.), 3: 1768.

^{^[3]} Aynî, Ebû Muhammed Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed, Umdetü'l-kârî f şerhi Sahîhi'l-Buhârî, nşr. Abdullah Mahmûd Muhammed Ömer, (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2001), 11: 176; Şurunbülâlî, Ebü’l- İhlâs Hasen b. Ammâr, İmdâdü’l-fettâh şerhu Nûri'l-îzâh ve necâti'l-ervâh, nşr. Abdülkerîm el-Atâ, Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabiyyi, Beyrut 2001), 411.

^{^[4]} İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid es-Sivâsî, Fethu'l-kadîr, nşr. Abdurrazzâk Ğâlib

el-Mehdî, (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003), 1: 484; İbn Nüceym, Zeynüddîn b.İbrâhim el-Mısrî, el- Bahru'r-râik şerhu Kenzi'd-dekâik, nşr. Zekeriyya Umeyrât, (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1997), 2: 116; Şurunbülâlî, İmdâdü'l-fettâh, s 428; el-Mevsûatü'l-fıkhıyye, Vizâretü’l-evkâf ve’ş-şuûni’l-İslâmiyye, Kuveyt 1983-2006), 27: 135.

^{^[5]} Kâmil Miras, Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi, (Ankara: Gaye Matbaacılık A.Ş.,
1988), 4: 70; Fazl Hasan Abbâs, Tavzîh fî salâteyi't-terâvîh ve't-tesâbîh, Dârü’l-furkan, Ammân, 1988, s 33.

^{^[6]} Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillah b. İshâk el-İsfehânî, Hilyetü'l-evliyâ ve tabakâtü’l-esfyâ, (Beyrut: Dârü’l- fikr, 1996), 8: 289; Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyin, es-Sünenü’l-kübrâ, nşr. M. Abdülkâdir Atâ, (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003), 2: 700 (4623). Beyhakî, hadisin senedindeki ravi Muğîra b. Ziyâd’ın teferrüd ettiğini ve kavî olmadığını, İbn Hacer de, evham sahibi sadûk olduğunu, böyle bir ra- vinin rivayet ettiği hadisin i’tibar için alındığı söylemiştir. Bk. Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ, 2: 700; İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed el-Askalânî, Takrîbu't-temyîz, nşr. Muhammed Avvâme, (Haleb: Dâru’r-reşîd, 1991), 543.

^{^[7]} Beyhakî, es-Sünenü'l-kübrâ, 2: 700.

^{^[8]} Hamza Muhammed Kâsım, Menâru'l-kârî şerhu Muhtasarı Sahîhi'l-Buhârî, nşr. Beşîr Muhammed Uyûn, (Dımaşk: Mektebetü Dâri’l-beyân, 1990), 3: 240.

^{^[9]} Bk. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân, İhsân fî takrîbi Sahîhi İbn Hibbân (Tertîb, Alâüddîn Ali b. Belbân), nşr. Şuayb el-Arnaût, (Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1988), 6: 282; Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes’ûd, Bedâiu's-sanâi' fî tertîbi'ş-şerâi', nşr. Ali Muhammed Muavvez, Âdil Akmed Abdulmevcûd, (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003), 2: 274; İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Ahmed el-Makdisî, Mukni’, nşr. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî, Abdülfettâh Muhammed, Dâru hecr 1993), 4: 161; Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref, Ravzatü'- tâlibîn ve umdetü’l-müttekîn, nşr. Ali Muhammed Muavvez ve Âdil Ahmed Abdü’l-mevcûd, (Beyrut: Dâru âlemi’l-kütüb, 2003), 1: 334.

^{^[10]} Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl, el-Câmiu’s-sahîh, (Dımaşk-Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 2002), Salâtü’t-terâvîh; Ebû Şüca’ Ahmed b. Hüseyin b. Ahmed el-İsfehânî, el-Gâye ve't-takrîb, (Beyrut: Dârü’l- meşârî’, 1996), 412; Kâsânî, Bedâiu's-sanâi', 2: 274; Haccâvî, Şerefüddîn Musa b. Ahmed el-Haccâvî, İkna' li tâlibi'l-intifa', nşr. Abdullah b. Abdülmühsin et-Türkî, (Riyad: Dâretü'l-Melik Abdülaziz, 2002), 1: 225; Şurunbülâlî, Merâkı'l-felâh bi imdâdi'l-Fettâh Şerhi Nûri'l-îzâh ve necâti'l-ervâh, nşr. Ebû Abdirrahman Salâh b. Muhammed, (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2004), 159.

^{^[11]} Müslim, b. Haccâc Ebü’l-Hüseyn el-Kuşeyrî, el-Câmiu's-sahîh, nşr. Muhammed Fuâd Abdulbaki, (Mısır: Dâru ihyâi’l-kütübi’l-Arabiyye, 1991), Müsâfirîn 25; Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh el-Yemenî, Muvattâ, nşr. Muhammed Fuâd Abdülbakî, (Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabiyyi, 1985), 1: 114; Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrahim b. Alî, Mühezzeb fi fikhı’l-İmâmı’ş-Şâfiî, nşr. Muhammed ez-Zuhaylî, (Dımaşk: Dâru’l-kalem, 1992), 1: 159; Sahnûn, Ebû Saîd Abdüsselâm b. Saîd, el-Müdevvenetü'-kübrâ, (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiye, 1994), 1: 287; İbn Rüşd Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed el-Kurtubî, Bidâyetü’l- müctehîd, nşr. Muhammed Subhî Hasan Hallâk, (Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1415, 1: 487.

^{^[12]} Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş’as es-Sicistânî, Sünen, nşr. Şuayb el-Arnaût, Muhammed Kâmil Karabeleli, (Dımaşk: Dâru’r-risâleti’l-âlemiyye, 2009), Salât 316; Nesâî, Ebû Abdirrahman Ahmed b. Şuayb, Sünen, (Beyrut: Dâru’l-marife, ts.), Kıyâmu’l-leyl 4; Merginânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Ali b. Ebî Bekr, Hidâye şerhi Bidâyeti'l-mübtedî, nşr. Muhammed Adnân Dervîş, (Beyrut: Dâru’l-erkâm, ts.), 1: 85; İmrânî, Ebü’l-Hüseyn Yahyâ b. Ebi’l-Hayr b. Sâlim el-Yemenî, Beyân fî mezhebi’-İmâmı’ş-Şafiî, nşr. Kasım Muhammed en-Nûrî, (Beyrut: Dâru’l-minhâc, 2000), 2: 274; İbn Kudâme, Muğnî, nşr. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî, Abdulfettâh Muhammed, (Riyad: Dâru âlemi’l-kütüb, 1997), 2: 601.

^{^[13]} Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd, İnâye, nşr. Abdurrazzâk Gâlib el-Mehdî, (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003), 1: 484; Aynî el-Binâye fi- Şerhi'l-Hidâye, nşr. Eymen Sâlih Şaban, (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1999), 2: 550.

^{^[14]} Buhârî, Terâvîh 1; Müslim, Müsâfirîn 173, 174.

^{^[15]} Müslim, Müsâfirîn 174; Ebû Dâvûd, Salât 316; Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ, el-Câmiu'l-kebîr (Sünen), nşr. Şuayb el-Arnaût, Abdullatîf Hirzullah, (Dımaşk: Dâru’-risâle el-âlemiyye, 2009), Savm, 83; Nesâî, Sıyâm 39; Mâlik, Salât fî ramazan 2.

^{^[16]} Nevevî, Minhâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. Haccâc, (Müessesetü Kurtuba, 1994), 6: 58.

^{^[17]} Kirmânî, Muhammed b. Yûsuf el-Kirmânî, el-Kevâkibü'd-derârî fî şerhi Sahîhi'l-Buhârî, (Beyrut 1981), 4: 152.

^{^[18]} İbn Hacer, Fethu'l-bârî şerhu Sahîhi'l-Buhârî, nşr. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Faryâbî, (Riyad: Dâru Taybe, 2005), 5: 444.

^{^[19]} Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Ali b. Sultân el-Herevî, Mirkâtü'l-mefâtîh şerhu Mişkâti'l-Mesâbîh, nşr. Cemal Aytânî, (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2001), 3: 335; Münâvî, Zeynüddîn Muhmmed Abdürraûf b. Tâci’l-ârifîn, Feyzü'l-kadîr bi şerhi'l-Câmii's-sağîr, (Beyrut: Dâru’l-marife, 1972), 6: 191.

^{^[20]} Bk. İbn Hacer, Fethu’l-bârî, 5: 445; Aynî, Umdetü'l-kârî, 6: 177; Nevevî, Minhâc, VI, 58-59; Şevkânî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ali, Neylü'l-evtâr şerhu Münteka'l-ahbâr, nşr. Muhammed Subhî b. Hasan Hallâk, (Demmâm: Dâru İbni’l-Cevzî, o1427), 5: 172.

^{^[21]} Nesâî, Sıyâm 40; İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî, Sünen, nşr. Şuayb el-Arnaût, Âdil Mürşid, Saîd el-Lehhâm, (Dımaşk: Müessesetü’r-risâle, 2009), İkâme 173; Ahmed, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî, Müsned, nşr. Şuayb el-Arnaût ve arkadaşları, (Dımaşk: Müesssetü’r-risâle, 1995), 3: 198-199 (1660). Hepsinin senedinde Nadr b. Şeybân vardır. İbn Hacer, Nadr hakkında İbn Maîn’in “leyse hadîsuhû bi şey” sözü ile Buhârî’nin bu hadisiyle ilgili “Sahih değil” sözünü nakletmiştir. Elbânî, hadisin zayıf olduğunu, Şuayb Arnaût da Nadr’dan dolayı isnadının zayıf

olduğunu söylemiş, yukarıda geçen İbn Maîn ve Buhârî’nin sözlerini nakletmiştir. Dolayısıyla hadis zayıf bir hadistir. Bk. İbn Hacer, Tehzîbü’t-Tehzîb, nşr. İbrâhim ez-Zeybak, Adil Mürşid, (Müessesetü’r- risâle, y.y. ts.), 4: 223; Elbânî, Muhammed Nâsırüddîn, Zaîfu Süneni'n-Nesâî, (Riyad: Mektebetü’l- Meârif,1998), 70-71 (2209); a.mlf., Zaîfu Sünen-i İbn Mâce, (Riyad: Mektebetü’l-Meârif, 1997), 99 (247); Arnaût, İbn Mâce (tahrîc), 2: 355; a.mlf., Müsned (tahrîc), 3: 199.

^{^[22]} Yukarıda İbn Hacer’in bu icmâ iddiasına itiraz ettiği, terâvîh namazının “kıyâmu ramazan”ın ihya şekillerinden biri olduğu, başka şekillerinin de bulunduğu nakledilmişti.

^{^[23]} Zafer Ahmed Tehânevî, İ'lâü's-sünen, (Pakistan: İdâretü’l-Kur’an ve’l-ulûmi’l-İslâmiyye, 1415), 7: 66.

^{^[24]} Sindî, Ebü’l-Hasen Nûruddîn Muhammed b. Abdilhâdî, Hâşiye alâ Süneni İbn Mâce, nşr. Halîl Me’mûn Şîha, (Beyrut: Dâru’l-marife, 1996), 2: 123.

^{^[25]} Mervezî, Muhammed b. Nasr, Kıyâmı ramazan, İhtisâr, Ahmed b. Ali el-Makrîzî, nşr. Muhammed Ahmed Âşûr, Cem’al Abdulmünim el-Kûmî, (Kahire: Dârü’z-zehebiyye, ts.),32; Abdurrazzak, 4: 265 (7748).

^{^[26]} Beyhakî, es-Sünenü'l-kübrâ, 4: 351 (7954); İbn Kesîr Ebü’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer, Müsnedü'l-Fârûk Emîri'l-mü'minîn Ebî Hafs Ömer b. el-Hattâb ve akvâluhû alâ ebvâbi'l-ilm, nşr. Abdülmu’tî Kalacî, (Dârü’l-vefâ, y.y. 1991), 267. İbn Kesir isnadının ceyyid hasen olduğunu söylemiştir. Bk. İbn Kesîr, Müsnedü'l-Fârûk, s. 267.

^{^[27]} Buhârî, İ’tisâm 3; Nesâî, Kıyâmu’l-leyle, 1; Ahmed, 35: 458 (21582).

^{^[28]} Sindî, Hâşiye alâ Süneni’n-Nesâî, (Beyrut: Dâru’l-marife, ts.), 2: 220.

^{^[29]} Bk. Ali el-Kârî, Mirkâtü’l-mefâtîh, 3: 336.

^{^[30]} Bk. Leknevî, Tuhfetü’l-ahyâr fî ihyâi sünneti seyyidi’l-ebrâr, nşr. Abdulfettâh Ebû Gudde, (Haleb: Mektebetü’l-matbûâtü’l-İslâmiyye, 1992), 112-115.

^{^[31]} Ali el-Kârî, Mirkâtü’l-mefâtîh, 2: 333.

^{^[32]} İbn Hacer, Fethu'l-bârî, 3: 520-521.

^{^[33]} Bâcî, Ebü’l-Velîd Süleymân b. Halef el-Bâcî, Müntekâ şerhu Muvatta-i Mâlik, nşr. Muhammed
Abdülkâdir Ahmed Atâ, (Beyrut: Dâru'l-kütübi'l-ilmiyye, 1999), 2: 144; İbn Hacer, Fethu'l-bârî, 3: 520.

^{^[34]} Bâcî, Müntekâ, 2: 144.

^{^[35]} Buhârî, Cuma 29, Teheccüd 5; Müslim, Müsâfirîn 177.

^{^[36]} Müslim, Müsâfirîn 178.

^{^[37]} İbn Abdilber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillah, el-İstizkârü'l-Câmi' li-mezâhibi fukahâi’l-emsâr ve ulemâi'l-aktâr fîmâ tezammenehü'l- Muvattâ min meâni'r-re'y ve'l-âsâr, nşr. Abdümu’tî Emîn Kal’acî, (Beyrut: Dâru Kuteybe, 1993), 5: 135; a.mlf., Temhîd limâ fi'l-Muvattâ mine'l-meânî ve'l-esânîd, nşr. Muhammed el-Fellâh, (y.y. 1974-1992), 8: 108-109.

^{^[38]} Bâcî, Müntekâ, 2: 144.

^{^[39]} Nevevî, Minhâc, 6: 60-61.

^{^[40]} Ahmed, 43: 332-334 (26307); Mervezî, Kıyâmu ramazan, 34. Hamza ez-Zeyn, İbn İshak’ın “haddesenâ” lafzıyla rivayette bulunduğunu ve hadisin isnadının sahih olduğunu, Şuayb Arnaût, İbn İshak’dan dolayı isnadın hasen olduğunu, fakat sarahaten tahdiste bulunup tedlis şüphesinin ortadan kalktığını, mütâbii bulunduğunu ve hadisin sahih li ğayrihî olduğunu söylemiştir. Bk. Zeyn, Müsned, 18: 184; Arnaût, Müsned, 43: 334.

^{^[41]} Tirmizî, Savm 81; Ebû Dâvûd, Salât 316; Nesâî, Kıyâmu’l-leyl 4; İbn Mâce, İkâme 173; Ahmed, 35: 352 (21447); İbn Hibbân, 6: 288 (2547); Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahman, Sünen, nşr. Hüseyin Selim Esed, (Riyad: Dâru’l-muğnî, 2000), 2: 1115-116 (1818). Tirmizî, hasen-sahih olduğunu, Hamza ez-Zeyn ve Hüseyin Selim Esed isnadının sahih, Elbânî ve Şuayb Arnaût hadisin sahih olduğunu söylemiştir. Dolayısıyla hadis sahihtir. Bk. Zeyn, Müsned, 15: 520; Elbânî, Sahîhu Sünen-i İbn Mâce; 1: 395 (1100); Esed, Dârimî (tahrîc), 2: 1116; Arnaût, Tirmizî (tahrîc), 2: 326; a.mlf., İbn Mâce (tahrîc), 2: 354; a.mlf., Ebû Dâvûd (tahrîc), 2: 526; a.mlf., Ahmed (tahrîc), 35: 352; a.mlf., İbn Hibbân (tahrîc), 6: 288.

^{^[42]} Ali el-Karî, Mirkâtü'l-mefâtîh, 3: 337; Ebü’l-Ulâ Mübârekpûrî, Muhammed Abdurrahman b. Abdirrahîm, Tuhfetü'l-ahvezî şerhu Câmii’t-Tirmizî, nşr. Abdülvehhâb Abdüllatîf, (Dâru’l-fikr, ts.), 3: 521.

^{^[43]} Münâvi, Teysîr bi şerhi’l-Câmü's-sağîr, (Hindistan 1286), 1: 284.

^{^[44]} Ebu’l-Hasen Mübârekpûrî, Ubeydullah b. Muhammed, Mirâtü’l-mefâtîh şerhu Mişkâti'l-mesâbîh, (İdare- tü’l-buhûsi’l-İslamiyye, ts.), 4: 318.

^{^[45]} Zafer Ahmed Tehânevî, İ'lâü's-sünen, 7: 68-69.

^{^[46]} Nesâî, Kıyâmu’l-leyl 4; a.mlf., es-Sünenü'l-kübrâ, nşr. Hasan Abdülmun’im Şelebî, (Beyrut: Müessesetü’risâle, 2001), 2: 114-115 (1301); Ahmed, 30: 351 (18402), İbn Ebî Şeybe, 5: 227 (7778); Hâkim, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh en-Nîsâbûrî, Müstedrek ale's-Sahîhayn, Mustafa Abdülkâdir Atâ, (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2002), 1: 607 (1708); İbn Huzeyme, Ebû Bekr Muhammed b. İshâk, Sahîh, nşr. M. Mustafa el-A’zamî, (Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1980), 3: 336 (2204). Hepsinin senedinde ravi Muaviye b. Salih vardır. İbn Ebî Hâtim, Muaviye’yi Cerh ve't-ta'dîl'inde zikretmiş, “sika”, “sâlihu’l- hadis, hasenü’l-hadis, yüktebu hadisuhû velâ yuhteccü bih” nakilleri yapmıştır. İbn Hibbân, Sikât 'ında zikretmiştir. Zehebî de, Ahmed, Ebû Zur’a ve başkalarının “sika” kabul ettiğini, Ebû Hâtim’in “lâ yuhteccü bih” dediğini nakletmiştir. Hâkim, hadisin Buharî’nin şartı üzere sahih olduğunu söylemiş, Zehebî ise Muaviye ile Müslim’in ihticâc ettiğini, hadisin Buhârî ve Müslim’im şartı üzere olmadığını, hasen olduğunu belirtmiştir. Hamza ez-Zeyn ve Şuayb Arnaût da, isnadının sahih olduğunu söylemiştir. Bir önceki Ebû Zer rivayeti de bu rivayetin şahididir. Dolayısıyla hadis, sahih bir hadistir. Bk. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed er-Râzî, el-Cerh ve't-ta'dîl, (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1953), 8: 382; İbn Hibbân, Kitâbu's-sikât, (Haydarâbât: Matbaatü meclisi dâireti’l-meârifi’l-Osmâniyye, 1973), 7: 470; Hâkim, Müstedrek, 1: 607; Zehebî, Telhîsu'l-Müstedrek, Mustafa Abdülkâdir Atâ, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut 2002), 1: 607; a.mlf., Muğnî fi'z-zuafâ, nşr. Nureddin Itr, (Katar: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-İslâmiyyi, ts.), 2: 309; Zeyn, Müsned, 14: 161; Arnaût, Müsned (tahrîc), 30: 351.

^{^[47]} Kalyûbî, Şihâbüddîn Ahmed b. Ahmed, Hâşiye alâ Şerhi'l-Mahallî alâ Minhâa't-tâlibîn, (Mısır: Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1956), 1: 217.

^{^[48]} İbn Abdilber, İstizkâr, 5: 138.

^{^[49]} Müslim, Sıyam 52; Ahmed, 20: 314 (13012); Mervezî, Kıyâmu ramazan, 38.

^{^[50]} Şevkânî, Neylü'l-evtâr, 5: 470; Muhammed el-Emîn b. Abdullah el-Hererî, el-Kevkebe'l-vehhâc ve'r-ravzu'l- behhâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. el-Haccâc, (Cidde: Dârü’l-minhâc, 2009), 12: 411.

^{^[51]} Ebû Dâvûd, Salât, 316; İbn Hibbân, 6: 282 (2541); İbn Huzeyme, 3: 339 (2208); Beyhakî, es-Sünenü'l-kübrâ, 2: 697 (4612); Mervezî, Kıyâmu ramazan, 44. Hepsinin senedinde Müslim b. Hâlid vardır. Ebû Dâvûd hadisin kavî olmadığını, Müslim’in zayıf olduğunu söylemiştir. Zehebî, İbn Maîn’den “Leyse bihî be’s,

zaîf ve sikâ” nakillerinde bulunmuş, Buhârî’nin “Münkeru’l-hadis”, Ebû Hâtim’in “Lâ yuhteccü bih”, İbnü’l-Medînî’nin “Hasenü’l-hadîs” sözlerini nakletmiştir. İbn Hacer de Fethu'l-bârî' de Müslim’in zayıf olduğunu, Takrîbde “sadûk, kesîru’l-evhâm” olduğunu söylemiştir. Elbânî, hadisin mütâbaat ve şevâhid olma hususunda bir beis olmayan mevsul senedle rivayet edildiğini, Şuayb Arnaût, Müslim zayıf olduğundan hadisin isnadının zayıf olduğunu söylemiştir. Sonuç olarak hadis, zayıf veya hasen bir hadistir. Bk. Ebû Dâvûd, Sünen, 2: 527; Zehebî, Mizanü’l-i’tidâl fî nakdi'r-rical, nşr. Ali Muhammed Muavvez ve Âdil Ahmed Abdü’l-mevcûd, (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1995), 6: 413-414; İbn Hacer, Fethu'l-bârî, 5: 446; a.mlf., Takrîbu't-Tehzîb, s. 529; Elbânî, Salâtü’t-terâvîh, (Beyrut: el-Mektebü’l- İslamî, 1985), 9; Arnaût, Ebû Dâvûd (tahrîc), 2: 527; a.mlf., İbn Hibbân (tahrîc), 6: 282.

^{^[52]} İbn Abdilber, Temhîd, 8: 111; Zafer Ahmed Tehânevî, İ'lâü's-sünen, 7: 69.

^{^[53]} İbn Hacer, Fethu'l-bârî, 5: 446; Aynî, Umdetü'l-karî, 11: 177.

^{^[54]} Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr, Tenvîrü'l-havâlik alâ Muvatta-i Mâlik, (Mısır: Matbaatü dârı ihyâi’l-kütübi’l-arabiyye, ts.), 136; Zürkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdilbâkî, Eb- hecü'l-mesâlik bi şerhi Muvatta-i'l-İmâm Mâlik, (İstanbul: el-Matbaatü’l-hayriyye, 1410), 1: 213.

^{^[55]} Leknevî, et-Ta'lîku'l-mümecced alâ Muvattai'l-İmâm Muhammed, nşr. Takıyyüddîn en-Nedvî, (Dımaşk: Dâru’l-kalem, 1991), 1: 626.

^{^[56]} Ebu’l-Hasen Mübârekpûrî, Mir’âtü’l-mefâtîh, 4: 326-327.

^{^[57]} Beyhakî, es-Sünenü'l-kübrâ, 2: 697 (4611); a.mlf, Marifetü’s-süneni ve’l-âsâr, nşr. Abdülmu’tî Emîn Kalacî, (Kahire 1991), 4: 39 (5400).

^{^[58]} İbnü’l-Münzir Ebû bekr Muhammed b. İbrâhim, Evsat mine's-süneni ve’l-icmâ’ ve'l-ihtilâf, nşr. Ahmed b. Süleyman b. Eyyûb, Yâsîr b. kemâl, (Dârü’l-felâh, y.y. 2010), 5: 159 (2587); İbn Hibbân, 6: 169, 173 (2409), (2415); İbn Huzeyme, 2: 138 (1070); Ebû Ya’lâ, Ahmed b. Ali el-Mevsılî, Müsned, nşr. Hüseyin Selim Esed, (Dımaşk: Daru’l-me’mûn, 1973), 3: 336 (1802); Taberânî, Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed, 1: 190; Mervezî, Kıyâmu ramazan, 42. Hepsinin senedinde de İsa b. Câriye vardır. Zehebî, İsa’nın muhtelefün fîh olduğunu, hakkında “metruk, münkeru’l-hadis”, “lâ be’s”, “indehû menâkîr” denildiğini naklettikten sonra hadisi zikretmiş ve isnadının vasat olduğunu söylemiştir. İbn Hacer de, aynı nakilleri yaptıktan sonra İsa’yı İbn Hibbân’ın Sikât’ında zikrettiğini söylemiştir. Heysemî, hadisi Ebû Yalâ ve Taberânî’nin rivayet ettiğini, senedde bulunan İsa hakkında İbn Hibbân ve başkalarının “sika”, İbn Maîn’in ise “zayıf” dediğini belirtmiştir. Mübârekpûrî, hadisin İbn Huzeyme ve İbn Hibbân’a göre sahih olduğunu, İbn Hacer’in hadisi Fethu'l-bârî' de zikrettiğini, hadisin mukaddimede

belirttiği usulüne göre sahih veya hasen olduğunu söylemiştir. Elbânî, Taberânî rivayetinin senedinin Hz. Âişe rivayetiyle hasen olduğunu, Şuayb Arnaût isnadının zayıf, Hüseyin Selim Esed de, isnadının zayıf ancak manasının Hz. Âişe hadisiyle sabit olduğunu, A’zamî, İsnadının hasen olduğunu söylemiştir. Sonuç olarak hadisin, hasen olduğu görülmektedir. Bk. Zehebî, Muğnî, I2: 82; a.mlf., Mizanü'l-i'tidâl, 5: 375; İbn Hacer, Tehzîbu’t-Tehzîb, 3: 355-356; Heysemî, Ebü’l-hasen Nûrüddîn Ali b. Ebî Bekr, Mecmau'z-zevâid ve menbau'l-fevâid, nşr. Abdullah Muhammed ed-dervîş, (Beyrut: Dâru’fikr, 1994), 3: 402; Ebu’l-Ulâ Mübârekpûrî, Tuhfetü'l-ahvezî, 3: 525; Elbânî, Salâtü’t-terâvîh, 18; Arnaût, İbn Hibbân (tahrîc), 6: 170; Esed, Ebû Ya’lâ (tahrîc), 3: 337; Âzamî, İbn Huzeyme (tahrîc), 2: 138.

^{^[59]} İbn Hacer, Fethu'l-bârî, 3: 520.

^{^[60]} Zafer Ahmed Tehânevî, İ'lâü's-sünen, 7: 69.

^{^[61]} Suyûtî, Mesâbîh fî salâti't-terâvîh, Dâru’l-kabes, (Amman: Dâru Ammâr, 1986), 36.

^{^[62]} Mâlik, Muvattâ, Salât fî ramazan 4; Tahâvî, Şerhu Meâni'l-âsâr, nşr. Muhammed Zührî en-Neccâr, Muhammed Seyyid Câdu’l-hak, (Beyrut: Âlemü’l-kütüb, 1994), 1: 349; 1: 293 (1741); Beyhakî, es- Sünenü'l-kübrâ, 2: 698 (4616); a.mlf., Marifetü's-süneni ve'l-âsâr, 4: 42 (5413); Begavî, Ebû Muhammed

Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes’ûd, Şerhu's-sünne, nşr. Şuayb el-Arnaût, Muhammed Zehîr eş-Şâvîs, (Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1983), 4: 120; Mervezî, Kıyâmu ramazan, 58. Ali el-Kârî, hadisin senedinin sahih, Elbânî, “cidden sahih” olduğunu, Şuayb Arnaût, Şerhu's-sünne tahrîcinde hadisin Muvattâ'da rivayet edildiğini söyledikten sonra isnadının sahih olduğunu söylemiştir. Bk. Ali el-Kârî, Mirkâtü'l- mefâtîh, 3: 342; Elbânî, Salâtü't-terâvîh, 45; Arnaût, Şerhu's-sünne (tahrîc), 4: 120. Tehânevî, rivayeti Beyhakî’nin Marifetü's-süneni ve'l-âsâr'ından yirmi rekat olarak nakletmiştir. Oysaki söz konusu eserde rivayet, yirmi değil onbir rekat olarak zikredilmiştir. Bk. Zafer Ahmed Tehânevî, İ'lâü's-sünen, 7: 69. Aşağıda da geleceği üzere yine Sâib b. Yezîd’den yirmi bir rekat rivayeti vardır fakat Beyhakî’nin Sünen’inde değil Abdurrazzak’ın Musannef’inde geçmektedir.

^{^[63]} İbn Ebî Şeybe, 5: 220 (7753).

^{^[64]} İbn Battâl, Ebü’l-Hasen Ali b. Halef el-Kurtubî, Şerhu Sahîhi'l-Buhâri, nşr. Ebû Temîm Yâsir b. İbrâhim,
(Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, ts.), IV, 148; Suyûtî, Mesâbth, 38-39; Ali el-Kârî, Mirkâtü'l-mefâtîh, 3: 343.

^{^[65]} Bâcî, Müntekâ, 2: 149.

^{^[66]} Suyûtî, Mesâbîh, 38-39.

^{^[67]} İbn Abdilber, İstizkâr, 5: 156.

^{^[68]} Bk. Ali el-Kârî, Mirkâtü'l-mefâtîh, 3: 342; Zürkânî, Ebhecü'l-mesâlik, 1: 215; Ebü’l-Ulâ Mübârekpûrî, Tuhfetü'l-ahvezî, 3: 526; Elbânî, Salâtü't-terâvîh, 47.

^{^[69]} Ebü’l-Ulâ Mübârekpûrî, Tuhfetü’l-ahvezî, 3: 523.

^{^[70]} Elbânî, Salâtü’t-terâvîh, 9.

^{^[71]} Beyhakî, es-Sünenü’s-sağîr, 1: 299 (821); a.mlf, Marifetü’s-süneni ve’l-âsâr, 4: 42 (5409).

Sübkî, hadisin isnadının sahih olduğunu söylemiştir. Mübârekpûrî ise, Sübkî ve Ali el-Kârî’nin hadisin isnadını tashih ettiklerini söyledikten sonra itiraz etmiş ve seneddeki iki raviden birinin tercemei haline, diğerini de tevsik edene vakıf olamadığını, bu eserin sahih olduğunu söyleyenlerin her iki ravinin de ihticaca kâbil sika olduklarını isbat etmeleri gerektiğini, neticede bu eserin sıhhatinin tartışılır olduğunu, bununla birlikte bu rivayetin yine Sâib b Yezid’e aid Ömer döneminde on bir ve on

üç rekat kıldıklarını ifade eden sahih rivayetlere muârız olduğunu, dolayısıyla ihticaca elverişli olmadığını belirtmiştir. Bk. Sübkî, Ebü’l-Hasen Takıyyüddîn Ali b. Abdilkâfî ve (oğlu) Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb, İbhâc fî şerhi'l-Minhâc, nşr. Şa’bân Muhammed İsmâil, (Kahire: Mektebetü’l- külliyyâti’l-Ezheriyye, 1981), 1: 695; Ebü’l-Ulâ Mübârekpûrî, Tuhfetü’l-ahvezî, 3: 530-531.

^{^[72]} Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ, 2: 698-699. Nevevî ve İbnü’l-Irâkî hadisin isnadının sahih olduğunu söylemiştir. Mübârekpûrî ise, Nevevî ve başkalarının hadisin senedini tashih ettiklerini, halbuki seneddeki Ebû Abdillah ed-Dîneverî isimli ravinin terceme-i haline vakıf olamadığını, bu eserin sıhhatini iddia edenlerin bu ravinin ihticaca kâbil sika biri olduğunu isbat etmeleri gerektiğini söylemiştir. Elbânî de, isnadının zahiren sahih olduğunu ve bu nedenle bazılarının sahihtir dediğini, fakat sahih olduğuna hütmetmeye mani olan, onu zayıf ve münker yapan birçok illetinin olduğunu söylemiş ve üç husus saymıştır. Şuayb Arnaût, Şerhu’s-sünne tahrîcinde Beyhakî’nin Sâib b. Yezîd rivayetini değerlendirirken, hadisin isnadının sahih olduğunu, bütün ricâlinin udûl sikât olduğunu, Ebû Abdillah ed-Dîneverî’nin zamanının büyük muhaddislerinden olduğunu, Zehebî’nin Tezkiretü’l- huffâz’da tercemeyi halinden bahsettiğini, Nevevî, İbnü’l-Irâkî, Suyûtî gibi birçok hafızın, hadisin isnadının sahih olduğunu söylediklerini, mütekaddimîn ulemadan zayıf olduğunu söyleyeni bilmediğini ifade etmiştir. Bk. Nevevî, Hulâsatu’l-ahkâm fî mühimmâtü’s-süneni ve kavâidi’l-ahkâm, nşr. Hüseyin İsmâil el-Cemel, (Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.), 576; a.mlf., Mecmu’ şerhu’l-Mühezzeb, nşr. Muhammed Necîb el-Mutîî, (Cidde: Mektebetü’l-irşâd, ts.), 3: 527; Zehebî, Tezkiretü’l-huffâz, nşr. Ebû Abdirrahman b. Yahyâ el-Muallimî, Haydarâbâd 1955-1958, 3: 1057; İbnü’l-Irâkî, Ebû Zür’a Veliyyüddîn Ahmed b. Abdirrahîmi, Tarhu’t-tesrîb fî şerhi’t-takrîb, (Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l- Arabiyyi, ts.), 3: 97; Ebü’l-Ulâ Mübârekpûrî, Tuhfetü’l-ahvezî, 3: 531; Elbânî, Salâtü’t-terâvîh, 49; Arnaût, Şerhu’s-sünne (tahrîc), 4: 120-121.

^{^[73]} Abdurrazzak, 4: 260-261 (7730). Elbânî, Sâib b Yezîd’in bu rivayetinin yukarıda geçen Muvattâ’daki “cidden sahih senede sahip” olduğunu söylediği “onbir rekat” rivayetine muarız olamayacağını, bu lafızda iki yönden hata olduğunu, yukarıda geçen sika ravilerin on bir rekat rivayetine muhalif olduğunu ve Abdurrazzak’ın bu lafızla rivayetinde teferrüd ettiğini belirtmiştir. Bk. Elbânî, Salâtü’t- terâvîh, 48.

^{^[74]} İbn Abdilber, İstizkâr, 5: 155; Aynî, Umdetü’l-kârî, 11: 179.

^{^[75]} İbn Ebî Şeybe, 5: 223 (7764). Mübârekpûrî ve Elbânî bu eserin munkatı’ olduğunu, ihticaca elverişli olmadığını, ayrıca sahih senedle sabit olan Ömer’in on bir rekat emrettiği rivayete ve Resûlullah’dan sabit olan sahih hadise muhalif olduğunu, Şuayb Arnaût ise, isnadının sahih fakat mürsel olduğunu söylemiştir. Bk. Ebü’l-Ulâ Mübârekpûrî, Tuhfetü’l-ahvezî, 3: 528; Elbânî, Salâtü’t-terâvîh, 54; Arnaût, İhtiyâr (tahrîc), 1: 236.

^{^[76]} Mâlik, Muvattâ, Salât fî ramazan 5; Beyhakî, es-Sünenü'l-kübrâ, 2: 699; a.mlf., Marifetü's-süneni ve’l-âsâr, 4: 42 (5411); Begavî, Şerhu's-sünne, 4: 120; Mervezî, Kıyâmu ramzan, 52. Nevevî, Aynî, Elbânî ve Şuayb Arnaût, Yezîd b. Rûmân’ın Ömer’e yetişmediğini dolayısıyla rivayetin munkatı’ ve zayıf olduğunu belirtmiştir. Bk. Nevevî, Mecmû', 3: 527; Aynî, Umdetü'l-kârî, 5: 389; Elbânî, Salâtü't-terâvîh, 53; Arnaût, Şerhu's-sünne (tahrîc), 4: 120.

^{^[77]} İbn Abdilber, İstizkâr, 5: 155; Aynî, Umdetü'l-kârî, 11: 179.

^{^[78]} İbn Ebî Şeybe, 5: 224 (7766). Şuayb Arnaût, mürsel-i kavî olduğunu söylemiştir. Bk. İhtiyâr (tahrîc), 1: 236.

^{^[79]} İbn Ebî Şeybe, 5: 224 (7770).

^{^[80]} Mervezî, Kitabu Kıyâmı ramzan, 51.

^{^[81]} İbn Ebî Şeybe, 5: 223 (7763); Beyhakî, es-Sünenü'l-kübrâ, 2: 699 (4621). Ebu’l-Hasnâ meçhul bir ravidir. Bk. İbn Hacer, Takrîbu't-Tehzîb, 633.

^{^[82]} Mervezî, Kitabu Kıyâmı ramzan, 52-53.

^{^[83]} İbn Ebî Şeybe, 5: 224 (7765). Şuayb Arnaût, isnadının sahih fakat mürsel olduğunu söylemiştir. Bk. İhtiyâr (tahrîc), 1: 236.

^{^[84]} İbn Abdilber, İstizkâr, 5: 155.

^{^[85]} Bk. Beyhakî, es-Sünenü'l-kübrâ, 2: 699; Aynî, Umdetü'l-kârî, 11: 180; İbnü’l-Hümâm, Fethu'l-kadîr, 1: 485; Ali el-Kârî, Mirkâtü'l-mefâtîh, 3: 343.

^{^[86]} İbn Hacer, Feihu'l-bârt, 5: 448.

^{^[87]} Bk. İbn Battâl, Şerhu Sahîhi'l-Buhârî, 4: 148; Bâcî, Müntekâ, 2: 149-150; Zürkânî, Ebhecü’l-mesâlik, 1: 215216; Leknevî, Tuhfetü'l-ahyâr, 102.

^{^[88]} İbn Hacer, Fethu'l-bârî, 5: 448.

^{^[89]} İbn Battâl, Şerhu Sahîhi'l-Buhârî, 4: 148. Elbânî, farklı bir yaklaşımla Hz. Ömer’le alakalı yirmi rekat rivayetlerinin sabit olmadığını söyleyip tek tek ele alarak ihticaca elverişli olmayan zayıf, şaz, münker olduklarını ortaya koymaya çalışmış, bunlarla sahih rivayetlerin arasını cem etmek için bir zaruret olmadığını söylemiştir. Bk. Elbânî, Salâtü't-terâvîh, 49-59.

^{^[90]} İbn Hacer, Dirâye fî tahrici ehâdîsi'l-Hidâye, nşr. Abdullah Hâşim el-Yemânî,(Beyrut: Dâru’l-marife, ts.), 302.

^{^[91]} Bk. 21 numaralı dipnot.

^{^[92]} Aynî, Binâye, 2: 552.

^{^[93]} Hz. Peygamber, sahâbe ve tâbiînin sözlerinde geçen “sünnet” kelimesi, “dinde tâbi olunan meşru yol, nebevî metod” anlamında olup itikâd, ibâdât, muâmelât, ahlâk, âdâb ve benzeri şeyleri kapsar ki bunlarda farz, vâcip ve müstehap bulunmaktadır. Fukahanın dilinde dolaşan ve fıkıh kitaplarında geçen “sünnet” lafzı ise “farz ve vâcip olmayan” anlamında fıkhî bir terim olup tâbiûn döneminden sonra ikinci yüzyıl ve daha sonraki dönemlerde ortaya çıkıp yaygınlaşmıştır. Bk. Ebû Gudde, es- Sünnetü'n-Nebeviyyetü ve Beyânu Medlûliha'ş-Şer'iyyi ve't-ta'rîfü bi hâli Süneni'd-Dârekutnî, (Beyrut, Dâru’l-beşâiri’l-İslâmiyye, 1994), 9-10; Elbânî, Tahzîru's-sâcid min ittihâzi'l-kubûri. mesâcid, Mektebetü’l- meârif, Riyad 2001, s. 53-54.

^{^[94]} Azîmâbâdî, Ebü’t-Tayyib Muhammed Şemsü’l-Hak, Avnü'l-ma'bûd şerhu Sünen-i Ebî Dâvûd, nşr. Abdur- rahman Muhammed Osman, (Medine, 1968), 4: 251.

^{^[95]} Tirmizî, İlim 16; Ebû Dâvûd, Sünnet 6; İbn Mâce, Sünnet 6; Ahmed, 28: 367-373,375 (17142), (17144); (17145); Hâkim, 1: 175; İbn Hibbân, 1: 179 (5). Tirmizî, hadisin hasen-sahih, Hâkim sahih olduğunu söylemiş, Zehebî Hâkim’e muvâfakat etmiş, Elbânî de, sahih olduğunu belirtmiştir. Şuayb Arnaût, Müsned tahricinde Abdurrahman b. Amr es-Sülemî sebebiyle isnadın hasen olduğunu, İbn Hibbân’ın onu Sikât’ında zikrettiğini, Zehebî’nin “sadûk” dediğini, Tirmizî, Hâkim ve Zehebî’nin tashih ettiğini söyleyip hadisin diğer turuk ve şevahidiyle sahih olduğunu belirtmiştir. Tirmizî ve Ebû Dâvûd rivayetlerinde de zayıf raviler olduğunu fakat mütâbi’leri bulunduğunu isnadın hasen, hadisin sahih olduğunu söylemiştir. Bk. İbn Hibbân, Kitâbu's-sikât, 5: 111; Hâkim, Müstedrek, 1: 175; Zehebî, Telhîsu’l- Müstedrek, 1: 175; a.mlf., Kâşif fî. marifeti men lehû rivâyetün fi'l-Kütübi's-Sitte, nşr. Muhammed Avvâme, Ahmed Muhammed Nemr, (Cidde: Dârü’l-kıble, 1992), 1: 638; Elbânî, Sahîhu Süneni’t-Tirmizî, (Riyad: Mektebetü’l-Meârif, 2000), 3: 69-70 (2676); a.mlf., Sahîhu Sünen-i Ebî Dâvûd, (Riyad: Mektebetü’l-Meârif, 1998), 3: 118 (4607); Arnaût, Müsned (tahrîc), 28: 367; a.mlf., Tirmizî (tahrîc), 4: 612; a.mlf., Ebû Dâvûd (tahrîc), 5: 17; a.mlf., İbn Mâce (tahrîc), 1: 29.

^{^[96]} Tirmizî, Menâkıb 35, 108 (3991), (4139); İbn Mâce, Sünne 11 (97); Ahmed, 38:, 280 (23245); Hâkim, 3: 79, 80 (4451), (4452), (4453), (4454), (4455), 4456); İbn Ebî Şeybe, 17:, 35 (32605), XX, 580 (38204); Tahâvî, Şerhu Müşkili'l-âsâr, nşr. Şuayb el-Arnaût, (Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1994), 3: 256, 257, 259 (1224), 1227), (1233). İbn Mâce, Hâkim, İbn Ebî Şeybe ve Şerhu müşkili'l-âsâr senedinde Rib’î b. Hiraş’ın mevlâsı Hilal vardır. Hilal’i, İbn Ebî Hâtim Cerh ve Ta’dil’inde, İbn Hibbân Sikât’ında zikretmiştir. Zehebî, Abdülmelik’den başkasının ondan hadis rivayet etmediğini, İbn Hacer de İbn Hibbân’ın Sikât’ında zikrettiğini söylemiştir. Tirmizî ve Müsned senedi munkatı’dır. Abdülmelik ile Rib’î arasında Hilal yoktur. Zehebî ve Elbânî hadisin sahih olduğunu, Şuayb Arnaût, Tirmizî ve Müsned tahrîclerinde, ricâlin sikât ancak munkatı’ olduğundan hadisin tarik ve şevahitleriyle hasen olduğunu, İbn Mâce tahricinde, Hilal’in cehaletinden dolayı isnadın zayıf, hadisin turûk ve şevahidiyle hasen olduğunu,

Şerhu müşkili'l-âsâr tahrîcinde, Hilal’i İbn Hibbân’dan başkasının tevsik etmediğini, mütâbii olduğunu ve hadisin sahih olduğunu söylemiştir. Bk. İbn Ebî Hâtim, el-Cerh ve't-ta'dîl, 4: 76; İbn Hibbân, Kitâbu's- sikât, 7:, 573; Zehebî, Mizanü'l-i'tidâl, 7: 102; a.mlf., Telhîsü'l-Müstedrek, 3: 79; İbn Hacer, Tehzîbü't-Tehzîb, 4: 293; Elbânî, Sahîhu Süneni’t-Tirmizî, 3:, 548; a.mlf., Sahîhu Süneni İbn Mâce, (Riyad: Mektebetü’l-Meârif, 1997), 1: 51 (80); a.mlf., Silsiletü'l-ehâdîsi's-sahîha ve şey'ün min fıkhihâ ve fevâidihâ, I-IX, (Riyad: Mektebetü’l-meârif, 1995-2002), 3: 233 (1233); Arnaût, Tirmizî (tahrîc), 6: 246; a.mlf., İbn Mâce (tahrîc), 1: 73; a.mlf., Müsned (tahrîc), 38: 281; a.mlf., Şerhu müşkili'l-âsâr (tahrîc) 3: 256, 259.

^{^[97]} Leknevî, Tuhfetü'l-ahyâr, 112, 120, 126-127, 134.

^{^[98]} Elbânî, Salâtü't-terâvîh, 55.

^{^[99]} Şuayb Arnaût, İhtiyâr tahrîcinde söz konusu muasır zatın Elbânî olduğunu açıkça ifade etmiştir. Bk. İhtiyâr (tahrîc), 1: 236.

^{^[100]} Bk. Arnaût, Şerhu's-sünne (tahrîc), 4: 120-121.

^{^[101]} İbn Ebî Şeybe, 5: 225 (7774); Abd b. Humeyd Ebû Muhammed Abd b. Humeyd b. Nasr el-Kissî, el- Müntehab min Müsnedi Abd b. Humeyd, nşr. Ebû Abdillah Mustafa b. Adevî, (Riyad: Dârü Balansiye,

2002), 1: 492-493 (652); Taberânî, el-Mu'cemü'l-kebîr, nşr. Hamdî Abdülmecîd es-Silefî, (Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1983), 11: 393 (12102); a.mlf., el-Mu'cemü'l-evsat, nşr. Târık b. Ivezullah, Abdülmuhsin b. İbrahim, (Dâru'l-Haremeyn 1995), 5: 324 (5440); Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ, 2: 698 (4615). Hepsi de hadisi Ebû Şeybe İbrâhim b. Osman tarikıyla rivayet etmiştir. Zeylaî ve İbnü’l- Hümâm, Ebû Şeybe’nin zayıf olduğunda ittifak olduğunu ve bunun sahih hadise muhalif olduğunu söylemiş, İbn Hacer de, Ebû Şeybe hakkında “münkeru’l-hadis”, “metrûku’l-hadis”, “zaîfu’l-hadis”, “sâkıtun” değerlendirmelerini nakletmiştir. Bk. Zeylaî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdullah, Nasbü'r-râye li tahrîci ehâdîsi'l-Hidâye, nşr. Muhammed Avvâme, Müessesetü'r-reyyân, Beyrut 1997), 2: 154; İbnü'l-Hümâm, Fethu'l-kadîr, I, 485; Zehebî, Muğnî, 1: 55; a.mlf, Mizanü’l-i’tidâl, 1: 169-170; İbn Hacer, Tehzîbü't-Tehzîb, 1: 76.

^{^[102]} Bk. İbn Battâl, Şerhu Sahîhi'l-Buhârî, 3: 141; Suyûtî, Mesâbîh, 15; Zeylaî, Nasbu'r-râye, 2: 153; İbn Hacer, Fethu’l-bârî, V, 450; İbnü'l-Hümâm, Fethu'l-kadîr, 1: 485; Ali el-Kârî, Mirkâtü'l-mefâtîh, 3: 345; Zürkânî, Ebhecü'l-mesâlik, 1: 221; San'ânî, Sübülü's-selâm şerhu Bulûğu'l-merâm, nşr. Muhammed Subhî Hasen, (Demmâm: Dâru İbni'l-Cevzî, 1421), 3: 27-28; Keşmîrî, Muhammed Enver Şâh, el-Arfü'ş-şezî alâ Câmii’t- Tirmizî, nşr. Mahmûd Şâkir, (Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabiyyi, 2004), 2: 208-209; Elbânî, Salâtü't- terâvîh, 19.

^{^[103]} Bk. Zeylaî, Nasbu'r-râye, 2: 154; İbn Hacer, Fethu'l-bârî, 5: 450; İbnü'l-Hümâm, Fethu'l-kadîr, 1: 485. Leknevî, İbn Abbas rivayetinin Cabir rivayetine muhalif olmadığını, zira birincisinde Hz. Peygamber’in yirmi rekat kıldığının, ikincisinde o gecelerde sekiz rekat kıldırdığının nakledildiğini, Hz. Peygamber’in bazen yirmi rekat kılmış olabileceğini, Beyhakî rivayetindeki “cemaat olmaksızın” ilâvesinin de yirmi rekatı o gecelerde kılmadığını açıkça gösterdiğini söylemiştir. Özetle, Hz. Peygamber’in o gecelerdeki namazının rekat sayısı sorulduğunda, Câbir hadisi gereği sekizdir cevabının, bazen de olsa yirmi rekat kıldı mı sorusuna “Evet bu zayıf hadisle sabittir.” cevabının verileceğini ifade etmiştir. Bk. Leknevî, Tuhfetü'l-ahyâr, 128-129.

^{^[104]} Bk. İbn Abdilber, İstizkâr, 5: 157; Nevevî, Mecmû’ 3: 527; Aynî, Umdetü'l-kârî, 11: 180; İbnü'l-Irâkî, Tarhu't-tesrîb, 3: 97; Sübkî, Mahmûd Muhammed Hattâb, el-Menhelü'l-azbü'l-mevrûd şerhu Sünen-i'l-imâm Ebî Dâvûd, Müessesetü’t-târîhi’l-Arabiyyi, Beyrut 1394), 7: 318.

^{^[105]} Mervezî, Kitabu Kıyâmı ramzan, 54.

^{^[106]} Hz. Osman’ın oğludur. 76/895 yılında Halife Abdülmelik b. Mervân tarafından Medine’ye vali tayin edilmiş yedi yıl bu görevde kalmıştır. Bk. Selâhaddin Polat, “Ebân b. Osman b. Affân”, DİA, C:10, TDV, Ankara 1994, 66-67.

^{^[107]} İbn Ebî Şeybe, 5: 224 (7771); Mervezî, Kitabu Kıyâmı ramzan, 54.

^{^[108]} Mervezî, Kitabu Kıyâmı ramzan, 57; Beyhakî, Ma’rifetü’sünen, 4: 40 (5404).

^{^[109]} Mervezî, Kitabu Kıyâmı ramzan, 57; Beyhakî, Ma’rifetü’sünen, 4: 42 (5412).

^{^[110]} Mervezî, Kitabu Kıyâmı ramzan, 60.

^{^[111]} Mervezî, Kitabu Kıyâmı ramzan, 53-54.

^{^[112]} İbn Kudâme, Muğnî, 2: 604; İbnü’l-Irâkî, Tarhu’t-tesrîb, 3: 98.

^{^[113]} Muâz b. el-Hâris Ebû Halîme el-Ensârî el-Kârî, Hz. Ömer’in terâvîh kıldırmakla görevlendirdiği kişilerden biridir. Küçük sahâbilerdendir. Harre olayında 63 yılında şehid olmuştur. Bk. İbn Hacer, Takrîbu’t-temyîz, 536.

^{^[114]} Mervezî, Kitabu Kıyâmı ramzan, 53.

^{^[115]} Bk. Sahnûn, el-Müdevvenetü'l-kübrâ, 1: 287; İbn Abdilber, Temhîd, 8:, 113; Nevevî, Mecmû', 3: 527; Suyûtî, Mesâbîh, 32.

^{^[116]} Nevevî, Mecmû’, 3: 527.

^{^[117]} Bk. 1 numaralı rivayet, s. 123.

^{^[118]} İbn Kudâme, Muğnî, 2: 604; Nevevî, Mecmû’ 3: 527; İbnü’l-Irâkî, Tarhu't-tesrîb, 3: 98; Suyûtî, Mesâbîh, 32.

^{^[119]} Bk. Fazl Hasan Abbâs, Tavzîh fî salâteyi't-terâvîh ve't-tesâbîh, (Amman: Dâru’l-furkân, 1988), 47-49.

^{^[120]} Tirmizî, Sünen, 2: 327-329.

^{^[121]} Mervezî, Kıyâmu ramazan, 57.

^{^[122]} İbn Kudâme, Muğnî, 2: 604.

^{^[123]} Ebü’l-Ulâ Mübârekpûrî, Tuhfetü’l-ahvezî, 2: 522-523. Bk. Aynî, Umdetü’l-kârî, 11:, 179.

^{^[124]} Ebü’l-Ulâ Mübârekpûrî, Tuhfetü’l-ahvezî, 2: 522; Keşmîrî, el-Arfü’ş-şezî, 2: 210.

^{^[125]} Ebü’l-Ulâ Mübârekpûrî, Tuhfetü’l-ahvezî, 3: 522.

^{^[126]} İbn Teymiyye, el-Fetâva’l-kübrâ, I2: 119-120.

^{^[127]} Şâfiî’nin, zira bu namazın nâfile olduğunu, rükû ve secdeyi çok yapmak güzel olduğu gibi kıyamı uzatıp secdeyi azaltmanın da güzel olduğunu ve bunu tercih ettiğini söylediği nakledilmiştir. Sübkî, Hz. Peygamber ve Hz. Ebû Bekir zamanları ile Hz Ömer’in hilafetinin başlarındaki uygulamanın daha uygun ve amel edilmeye daha layık olup vitir hariç sekiz veya on rekat kılınmasının en faziletli olduğunu, ondan sonra Hz. Ömer’in zamanının sonu ile Hz. Osman ve Hz. Ali dönemlerindeki uygulama olan yirmi rekatın faziletli olduğunu, zira bu hususta şâri’den bir sınırlama gelmediğini belirtmiş ve halifelerin sünnetine uymayı emreden rivayeti nakletmiştir. Bk. Mervezî, s. Muhtasaru kıyâmı’l-leyl, 222; İbnü’l-Irâkî, Tarhu’t-tesrîb, 3: 98; Şevkânî, Neylü’l-evtâr, 5: 182; Sübkî, Menhel, 7: 320; Fazl Hasan Abbas, Tavzîh, 54.

^{^[128]} Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl, Mebsût, (Beyrut: Dârü’l-marife, 1989), 2: 143; Elbânî, Salâtü’t-terâvîh, 9.

^{^[129]} Elbânî, Salâtü’t-terâvîh, 9.

^{^[130]} Nevevî, Mecmû’, 3: 526; Şirbinî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed el-Hatîb, İkna’ fî halli elfâzi Ebî Şüca’, nşr. Ali Muhammed Muavvez ve Âdil Ahmed Abdü’l-mevcûd, (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2004), 1: 275; el-Mevsûatü’l-fıkhıyye, 27: 136.

^{^[131]} İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîmi Minhâcü’s-sünneti’n-nebeviyye fî nakzi kelâmi'ş-şîati'l-kaderiyye, nşr. Muhammed Reşâd Sâlim, (y.y. 1986), 8: 305-308.

^{^[132]} Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed, İhyâü ulûmi'd-dîn, (Beyrut: Müesese- tü’t-târîhi’l-arabiyyi, 1994), 3: 415; Merginânî, Hidâye, I, 85; İbn Kudâme, Muğnî, II, 601; İbn Kudâme Ebü’l-Ferec Şemsüddîn Abdurrahman b. Muhammed, eş-Şerhu'l-kebîr, nşr. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî, Abdülfettâh Muhammed, (Dâru hecr 1993), 4: 161; Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn Abdullah b. Mahmûd, İhtiyâr li ta'lîli'l-Muhtâr, nşr. Şuayb el-Arnaût, Ahmed Muhammed Berhûm, Abdullatîf Hır- zullah, (Dımaşk: Dâru’r-risâle el-âlemiyye, 2009), 1: 235; Sübkî, Takıyyüddîn Ali, İşrâku'l-mesâbîh fî.' salâti't-teravîh, nşr. Mecdî es-Seyyid İbrahim, (Kahire ts.), s. 68; Halebî, İbrâhim b. Muhammed, Muhta- saru Gunyeti'l-mütemellî fî şerhi Münyeti'l-musallî (es-Sağtr), (Mekke: Mektebetü Nezâr Mustafa el-Bâz, 1997), 255; Şürünbülâlî, Merâkt'l-felah, 159; Leknevî, Tuhfetü'l-ahyâr, 93; Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed İthâfü’s-sâdeti’l-müttakîn bi şerhi esrâı İhyâi ulûmiddîn, (Beyrut: Müesesetü’t- târîhi’l-Arabiyyi, 1994), 3: 415; Ruheybânî, Mustafa b. Sa’d es-Suyûtî, Metâlibu uli'n-nuhâ fi şerhi Gâyeti'l- müntehâ, (Dımaşk: el-Mektebü’l-İslâmî, 1961), 1: 563; el-Mevsûatü'l-fıkhıyye, 27: 136.

el-Mevsûatü'l-ftkhtyye'de “bazı Mâlikîler” ifadesi de vardır. Ancak kaynak olarak verdiği Adevî hâşiyesinde terâvîh namazının “mendup” olduğu belirtilmiştir. Bk. Adevî, Ebü’l-Hasen Ali b. Ahmed, Hâşiye alâ Kifâyeti't-tâlib, nşr. Ahmed Hamdî İmâm, (Kahire: Matbaatü’l-Medenî, 1987), 2: 316.

^{^[133]} Nevevî, Mecmû', 3: 499; Mahallî, Ebû Abdillâh Celâlüddîn Muhammed b. Ahmed, Kenzü'r-râğtbîn fî şerhi Minhâci't-tâlibîn, (Mısır: Matbaatu Mustafa’l-bâbi’l-Halebî, 1956), 1: 216-217; İbn Hacer Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed el-Heytemî, Tuhfetü'l-muhtâc bi şerhi'l-Minhâc, (Mısır: Matbaatu Mustafa Muhammed, ts.), 2: 240; Zekeriyya el-Ensârî, Ebû Yahyâ Zeynüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed, Fethu'l-vehhâc bi şerhi Menheci't-tullâb, (Mısır: Matbaatü Mustafa bâbi’l-Halebî, 1345, I, 282; Remlî, Ebû Abdillah Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed, Nihâyetü'l-muhtâc ilâ şerhi'l-Minhâc, (Beyrut: Dâru’l- kütübi’l-ilmiyye, 2003), 2: 125.

^{^[134]} Kalyûbî, Hâşiye alâ Şerhi'l-Mahallî, 1: 217; Ebû Dâvûd Süleymân b. Ömer el-Ezherî el-Cemel, Fütûhâtü'l- vehhâb bi tavzîhi şerhi Menheci't-tullâb, Dârü ihyâi’t-türâsi’l-Arabiyyi, Beyrut ts., I, 491; Büceyremî, Süleyman b. Ömer, Tecrîd li nefi'l-abîd, (Mısır: Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1345), 1: 282; Şervânî, Abdulhamîd, Hâşiye alâ Tuhfeti'l-minhâc, (Mısır ts.), 2: 240.

^{^[135]} Bk. “Hz. Peygamber’in Teravih Namazını Kıldığına Dair Rivayetler” bölümünde geçen Ebû Zer ve Nûman b. Beşîr rivayetleri.

^{^[136]} Bk. Kalyûbî, Hâşiye alâ Şerhi'l-Mahallî, 1: 217.

^{^[137]} Mevsılî, İhtiyâr, 1: 234; Halebî, Muhtasaru Gunyetü'l-mütemellî, 185; Merginânî, Hidâye, 1: 85; İbnü’l- Hümâm, Fethu'l-kadîr, 1: 484-485; Leknevî, Tuhfetü'l-ahyâr, 93, 112. Hulefâ-yi râşidînin bu namaza fiilen devam etmedikleri, kılınmasını emrettikleri dolayısıyla teşrîen devam ettikleri ileride gelecektir.

^{^[138]} Mevsılî, İhtiyâr, 1: 234.

^{^[139]} Bk. 96 numaralı dipnot.

^{^[140]} Bk. 21 numaralı dipnot.

^{^[141]} Halebî, Muhtasaru Gunyetü'l-mütemellî, s. 185; İbnü’l-Hümâm, Fethu'l-kadîr, 1: 484-485.

^{^[142]} Mevsılî, merfu hadis olarak nakletmiştir. Şuayb Arnaût İhtiyar tahrîcinde, merfu olarak sahih olmadığını, İbn Mes’ûd’un sözü olarak mevkuf ve isnadının hasen olduğunu söylemiştir. Bk. Mevsılî, İhtiyar, 1: 235. İbn Mes’ûd’un sözü olarak geçen kaynaklar: Ahmed, 6: 84 (3600); Taberânî, el-Kebîr, 9: 118 (8583); Tayâlisî, 1: 199 (243); Begavî, Şerhu's-sünne, 1: 214-215 (105).

^{^[143]} Mevsılî, İhtiyar, 1: 234.

^{^[144]} Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr, Muhtasar, nşr. Sâid Bekdâş, (Beyrut: Dâru’l-beşâiri’l- İslâmiyye, 2010), 58.

^{^[145]} Bk. Merginânî, Hidâye, 1: 85; İbnü’l-Hümâm, Fethu'l-kadîr, 1: 486; Sa'dî Çelebî b. Îsâ b. Emîr Hân, Hâşiye ale'l-İnâye fî şerhi'l-Hidâye, nşr. Abdurrazzâk Ğâlib el-Mehdî, (Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003), 2: 485.

^{^[146]} Bk. Bâbertî, İnâye, 1: 484; Haddâd, Radıyyüddîn Ebû Bekr b. Ali el-Haddâd, el-Cevheretü'n-neyyire alâ Muhtasari'l-Kudûrî, (Pakistan: Mektebeti hakkâniyye, ts.), 1: 117; Aynî, Binâye, 2: 552.

^{^[147]} İbnü’l-Hümâm, terâvîh namazıyla alakalı rivayetleri sıraladıktan sonra, bütün bunlardan hasıl olan, terâvîh namazının, vitirle ve cemaat halinde on bir rekat olarak kılınmasının Hz. Peygamber’in sünneti olduğunu söylemiştir. Hz. Peygamber’in bunu uygulayıp bir özür sebebiyle terkettiğini, bunun da, özür (yani farz olur endişesi) olmasaydı devam edeceği anlamını ifade ettiğini, vefatıyla bu endişenin kalmadığını, dolayısıyla bunun sünnet olduğunu belirtmiştir. Yirmi rekatın ise, Hulefâ-yi Râşidin’den üçünün sünneti olduğunu, “Benim ve râşid halifelerimin sünnetine yapışın.” rivayetinin onların sünnetlerini teşvik ettiğini, bunun Hz. Peygamber’in sünneti olmasını gerektirmediğini, zira Hz. Peygamber’in sünnetinin, onun bizzat devam etmesiyle veya bir özür sebebiyle devam edememesiyle sabit olacağını ifade etmiş ve şu değerlendirmeyi yapmıştır: “Bu özür olmasaydı, Hz. Peygamber’in, kıldığı sekiz rekata devam edeceğini anlamaktayız. Dolayısıyla - yatsı namazından sonraki dört rekatın müstehap, bunun ikisinin sünnet olması gibi -. Ulemanın sözlerinin zahiri, sünnetin yirmi rekat olduğu, delilin gereğinin ise sekiz rekat olduğudur. Bu sebeple evlâ olan, yirmi rekat terâvîhin Merginânî’nin dediği gibi sünnet olduğu değil, Kudûrî’nin dediği gibi müstehap olduğudur.” Bk. İbnü’l-Hümâm, Fethu'l-kadîr, 1: 485-486.

^{^[148]} Bk. 96 numaralı dipnot.

^{^[149]} Keşmîrî, el-Arfü'ş-şezî, I2: 209.

^{^[150]} Bk. Nevevî, Minhâc, 6: 58; a.mlf., Mecmû’, 3: 526, 528; İbn Hacer, Fethu’l-bârî, 5: 447; Aynî, Şerhu Süneni Ebî Dâvûd, nşr. Ebu’l-Münzir Halid b. İbrâhim el-Mısrî, (Riyad: Mektebetü’r-rüşd, 1999), 5: 275; Kâsım, Menâru’l-kârî, 3: 243.

^{^[151]} Şîrâzî, Mühezzeb, I, 159; Nevevî, Minhâc, 6: 58; Kâsım, Menâru’l-kârî, 3: 243.

^{^[152]} Nevevî, Minhâc, 6: 58; Kâsım, Menâru’l-kârî,, 3: 243.

^{^[153]} Nevevî, Mecmû’, 3: 528; Kâsım, Menâru’l-kârî, 3: 243.

^{^[154]} Aynî, Şerhu Sünen-i Ebî Dâvûd, 5: 275.

^{^[155]} Bk. “Rivayetler Bölümü” s. 11.

^{^[156]} İbn Abdilber, Temhîd, 8: 115-118; a.mlf., İstizkâr, 5: 158-162.

^{^[157]} Şîrâzî, Mühezzeb, I, 159. Bu namazı Hz. Peygamber’in evde kılmaya devam edip etmediğiyle alakalı bir değerlendirme Daha önce geçmişti. Bk. s. 127-128.

^{^[158]} Buhârî, Ezân 81; Müslim, Müsâfirîn 213.

^{^[159]} Nevevî, Minhâc, 6: 58; İbn Hacer, Fethu’l-bârî, 5: 447; İbn Nüceym, el-Bahru’r-râik, 2: 120; Kâsım, Menâru’l-kârî, 3: 243.

Aynî ve Şuayb Arnaût hadisin isnadının sahih olduğunu, Elbânî hadisin sahih olduğunu söylemiş, Münâvî, Süyûtî’nin sahih dediğini nakletmekle yetinmiştir. Bk. Aynî, Umdetü’l-kârî, 5: 389; Münâvî, Feyzü’l-kadîr, 4: 225; Arnaût, Ebû Dâvûd (tahrîc), 2: 276; a.mlf., Şerhu’s-sünne (tahrîc), 4: 130; Elbânî, Sahîhu’l-Camii’s-sağîr ve ziyâdetihî, (Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1988), 1: 710 (3814).

^{^[161]} Bu görüşün, Şâfiî’nin kadim görüşü olduğu belirtilmiş, sonra ondan “Cemaatle kılarsa bu güzeldir.” sözü nakledilmiştir. Bk. Beyhakî, Ma’rifetü’s-sünen, 4: 37, 38.

^{^[162]} İbn Abdilber, İstizkâr, 5: 162-163, 164.

^{^[163]} İbn Abdilber, Temhîd, 8: 120.

^{^[164]} İbn Hacer, Fethu’l-bârî, 5: 447.

^{^[165]} Ali el-Kârî, Mirkâtü’l-mefâtîh, 3: 336.

^{^[166]} Hanefîlerde terâvîh namazı hakkında evde kılınması müstehaptır, cemaatle kılınması sünnet-i ayndır, sünnet-i kifâyedir şeklinde üç farklı görüş vardır ve cumhur, sünnet-i kifâye görüşündedir. İkinci ve üçüncü görüşe göre cemaat daha faziletlidir. Bk. İbn Nüceym, el-Bahru'r-râik, 2: 120.

^{^[167]} Şürünbülâlî, İmdâdü’l-fettâh, 429; Leknevî, Tuhfetü'l-ahyâr, 112.

^{^[168]} Leknevî, Tuhfetü'l-ahyâr, 112.

^{^[169]} Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl, Mebsût, (Beyrut: Dâru’l-marife, 1989), 2: 145; Şürünbülâlî, İmdâdü'l-fettâh, 429; Aynî, Binâye, 2: 550.

^{^[170]} Buhârî, Edeb, 75, İ’tisâm bi’l-kitabi ve’s-sünne 3; Müslim, Müsâfirin 213.

^{^[171]} Leknevî, Tuhfetü'l-ahyâr, 112-115.

^{^[172]} Bk. Mervezî, Kıyâmu ramazan, 73-82.

^{^[173]} İbn Abdilber, Temhîd, 8: 115-118; a.mlf., İstizkâr, 5: 159.

^{^[174]} Şürünbülâlî, İmdâdü’l-fettâh, 429.

^{^[175]} İsâet, kınanma ve sapkınlığa nisbettir. İsâet, tahrîmen mekruh ile tenzîhen mekruh arasında bir kötülüktür. Bk. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer, Nesemâtü'l-eshâr şerhu İfâdati'l-envâr şerhi'l-

Menâr, (Pakistan: İdâretü’l-Kur’an ve’l-ulûmi’l-İslâmiyye, 1418), 166; Mehmed Erdoğan, Fıkıh ve Hukuk Terimleri, (İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005) 258.

^{^[176]} Merginânî, Hidâye, 1: 85; İbn Nüceym, el-Bahru'r-râik, 2: 120.

^{^[177]} Şürünbülâlî, İmdâdü'l-fettâh, 429.

^{^[178]} Bkz Aynî, Binâye, 2: 552.

^{^[179]} Bk. 96 numaralı dipnot.

^{^[180]} Bk. 97 numaralı dipnot.

^{^[181]} Bk. Leknevî, Tuhfetü'l-ahyâr, 120-122.

^{^[182]} Buharî, Terâvîh 1; Müslim, Müsâfirîn 174.

^{^[183]} Bâcî, Müntekâ, 2: 146.

^{^[184]} Nevevî, Minhâc, 6: 59; Aynî, Şerhu Sünen-i Ebî Dâvûd, nşr. Ebu’l-Münzir Halid b. İbrâhim el-Mısrî, (Riyad: Mektebetü’r-rüşd, 1999), 5: 275; Azîmâbâdî, Avnü’l-ma’bûd, 4: 245.

^{^[185]} İbn Hacer, Fethu'l-bârî, 5: 446; Aynî, Umdetü'l-kârî, 11: 177; Zürkânî, Ebhecü'l-mesâlik, 1: 213.

^{^[186]} Elbânî, Salâtü’-terâvîh, 12.

^{^[187]} Bâcî, Müntekâ, 2: 146.

^{^[188]} Buhârî, Terâvîh 1; Mâlik, I, 114; Begavî, Şerhu's-sünne, 4: 118; Beyhakî, es-Sünenü'l-kübrâ, 2: 694 (4603);

İbn Huzeyme, 2: 155 (1100); Mervezî, Kıyâmu ramazan, 44.

^{^[189]} İbn Hacer, Fethu'l-bârî, 5: 447; Aynî, Umdetü'l-kârî, 11: 178.

^{^[190]} İbn Abdilber, İstizkâr, 5: 150; Zürkânî, Ebhecü’l-mesâlik, 1: 314.

^{^[191]} Bâcî, Müntekâ, 2: 148.

^{^[192]} İbn Hacer, Fethu’l-bârî, 5: 447.

^{^[193]} Bâcî, Müntekâ, 2: 148.

^{^[194]} İbn Hacer, Fethu'l-bârî, 5: 447.

^{^[195]} İbn Mâce, Sünne 6; Dârimî, 1: 229; Ahmed, 28: (17144); Hâkim, 1: 174 (329); Taberânî, el-Mu'cemü'l-kebîr, 9: 168 (8770).

Hâkim hadisin sahih olduğunu söylemiş, Zehebî de bunu onaylamıştır. Şuayb Arnaût, hadisin sahih, Hüseyin Selim Esed isnadının sahih olduğunu söylemiştir. Bk. Hâkim, Müstedrek, 1: 175; Zehebî, Telhîsu'l-Müstedrek, 1: 174; Arnaût, İbn Mâce (tahrîc), 1: 29; a.mlf., Müsned (tahrîc), 28: 373; Esed, Dârimî (tahrîc), 1: 229.

^{^[196]} Leknevî, Tuhfetü'l-ahyâr, 123-125.

^{^[197]} Bk. Zürkânî, Ebhecü'l-mesâlik, 1: 314; Leknevî, Tuhfetü'l-ahyâr, 123-125; Elbânî, Salâtü't-terâvîh, 43.

^{^[198]} Buhârî, Ezân 54; Müslim, Mesâcid 290-291. “En iyi okuyan” kıraat ilmini en fazla bilen veya hıfzı en fazla olan veya en güzel okuyan veya fıkhı en iyi bilendir, şeklinde tefsir edilmiştir. Bk. Aynî, Şerhu Sünen-i Ebî Dâvûd, 3: 79; Ali el-Kârî, Mirkâtü’l-mefâtîh, 3: 173; Azîmâbâdî, Avnü'l-ma'bûd, 2: 289-290; Ebü’l-Ulâ Mübârekpûrî, Tuhfetü'l-ahvezî, 2: 31.

^{^[199]} Buhârî, Tefsîr 7.

^{^[200]} Leknevî, Tuhfetü’l-ahyâr, 99.

^{^[201]} Merginânî, Hidâye, 1: 85-86; İbn Nüceym, el-Bahru'r-râik, 2: 120. Bu ekseriyetin görüşü, Ebû Hanîfe’den de nakledilen görüştür. Kur’an ayetleri altı bin küsurdur. Terâvîh altı yüz veya beşyüz seksen rekattır. Her rekatta on ayet okunduğunda hatim gerçekleştirilmiş olur. Ekseriyetin görüşüne mukâbil görüşler şunlardır: a) Akşam namazındaki kadar okuması daha faziletlidir. Zira nafileler özellikle cemaatle kılındığında hafif kıldırılmalıdır. b) Her rekatta otuz ayet okunur. Dolayısıyla üç hatim olmuş olur. Hz. Ömer böyle emretmiştir. Bazıları kadir gecesine denk gelir ümidiyle yirmi yedinci gecesi hatmi müstehap görmüştür. Bk. İbnü’l-Hümâm, Fethu'l-kadîr, 1: 486-487.

^{^[202]} İbn Ebi’l-İz Ebü’l-Hasen Sadrüddîn Ali b. Alâiddîn ed-Dımaşkî, et-Tenbîh alâ müşkilâti'l-Hidâye, nşr. Abdülhakîm b. Muhammed Şâkir, (Riyad: Mektebetü’r-rüşd, 2003, 2: 684.

^{^[203]} Aynî, Binâye, 2: 557. Geniş bir değerlendirme ve deliller için bk. Zafer Ahmet Tehânevî, İ'lâü's-sünen, 7: 73-76.

^{^[204]} Bk. Sahnûn, el-Müdevvenetü'l-kübrâ, 1: 288; s. 16; eş-Şerîf Hâtim b. Arif el-Avnî, Duau hatmi'l-Kur'an fi't- terâvîh, (Riyad: Daru’s-samiî, 2010), 16.

^{^[205]} Bk. Avnî, Duau hatmi'l-Kur'an fi't-terâvîh, s. 17-18.

^{^[206]} İbn Kudâme, Muğnî, II, 608.

^{^[207]} Bk. Abdülaziz b. Abdillah b. Bâz, el-Cevabu's-sahih min ahkâmi salâti'l-leyli ve'l-vitr, Riyad 1411, s. 11-12; Fazl Hasan Abbâs, Tavzîh fî salâti't-terâvîh, s. 106-108.

Not: Bazen Büyük Dosyaları tarayıcı açmayabilir...İndirerek okumaya Çalışınız.

Bu Blogda Ara

İsmail Hakkı Altuntaş

Terâvîh Namazıyla İlgili Rivayetlerin Değerlendirilmesi

Benzer Yazılar

Yorumlar

Yorum Gönder

Yeni içerikleri e-postayla alın: