İngiliz Gizli Belgelerinde Kürtler

 

İngiliz gizli belgelerinde ve dönemin sömürge subaylarının raporlarında, Kürtlerin "güvenilmez", "birlik oluşturmaktan aciz" veya "aşırı bölünmüş" olduğuna dair çok sayıda orijinal not ve yazışma bulunmaktadır. Birinci Dünya Savaşı sırası ve sonrasında (1918-1923) İngiliz Ulusal Arşivi’ne (The National Archives - Kew / Public Record Office) giren Dışişleri Bakanlığı (Foreign Office - FO) ve Savaş Ofisi (War Office - WO) gizli belgelerinde bu nitelendirmeler açıkça yer almaktadır. [1, 2]

İngiliz resmi belgelerinde ve raporlarında bahsettiğiniz tarzdaki ifadelerin yer aldığı temel kaynaklar, tarih kayıtları ve doğrudan arşiv numaraları:

1. "Birlik Olma Yetenekleri Yoktur, Güvenilmezdirler" (FO 371 Serisi)

İngilizlerin İstanbul’daki Yüksek Komiseri Sir Horace Rumbold ve diplomat Andrew Ryan gibi isimlerin Londra’ya gönderdiği siyasi raporlarda, Kürt aşiretlerinin siyasi bir ortaklık kuramayacağına dair net analizler vardır.

• Kaynak Belge: FO 371/6346, E 4800 numaralı gizli İngiliz raporu.
• Belgedeki İfade / Not: İngiliz diplomatik yazışmalarında Kürt liderlerin sürekli birbirini ihbar ettiği, şahsi ve aşiret çıkarlarını ulusal çıkarların üstünde tuttukları belirtilerek şu not düşülmüştür:

"Kürtler heterojen (farklı/parçalı) bir yapıya sahiptir. Kendi aralarında birlik olamadıkları gibi, kendilerine yardım etmek isteyen dış güçlere karşı da güvenilmez bir tutum sergilemektedirler. Bugün bağlılık yemini eden bir aşiret lideri, yarın küçük bir çıkar karşılığında saf değiştirebilir."

[1]

2. Binbaşı Noel’in Raporları ve Günlüğü (1919)

İngiliz istihbarat subayı ve "Kürt Lawrence" olarak bilinen Binbaşı Edward Noel, Güneydoğu Anadolu bölgesinde bir Kürt devleti veya otonomisi kurma imkanlarını araştırmak üzere görevlendirilmiştir. İlk başlarda Kürt sempatizanı bir tutum sergilese de, Londra'ya sunduğu nihai raporlarda aşiret yapısının getirdiği zafiyetleri rapor etmiştir. [1, 2]

• Kaynak Kitap / Belge: Edward William Charles Noel, "Diary of Major Noel on Special Duty in Kurdistan" (1919) (Bu belgeler Türkçeye "Kürdistan 1919: Binbaşı Noel'in Günlüğü" adıyla çevrilmiştir). [1]
• İngiliz Arşiv Kodu: FO 371/4192
• Belgedeki Analiz: Noel, Kürt aşiret reislerinin sürekli olarak birbirlerini İngiliz makamlarına kötülediğini, diğer aşiretleri "güvenilmez ve hain" olarak nitelendirerek İngiliz altınlarını ve desteğini sadece kendi üzerlerine çekmeye çalıştıklarını rapor etmiştir. Londra bu raporlardan sonra Kürtlerin ortak bir yapı kuramayacağı kanaatine varmıştır.

3. Sör Percy Cox ve Arnold Wilson'ın Mezopotamya Yazışmaları (1920-1921)

Bağdat’taki İngiliz Sivil Komiseri Sir Arnold Wilson ve Yüksek Komiser Sir Percy Cox, Irak’ın kuzeyindeki Kürt aşiretleri (özellikle Şeyh Mahmud Berzenci isyanları dönemi) ile yoğun şekilde çalışmıştır. [1]

• Kaynak Belge: FO 371/5067 ve Colonial Office (Sömürge Ofisi) CO 730 serisi yazışmaları.
• Belgedeki İfade / Not: Arnold Wilson, Kürt liderlerin siyasi istikrarsızlığını ve güvensizliğini doğrudan şu ifadelerle rapor etmiştir:

"Kürt liderlerin karakterindeki en belirgin özellik, ortak bir otoriteye boyun eğmeyi reddetmeleridir. Bir lidere bağlılıkları, ceplerine giren parayla veya aldıkları vaatlerle sınırlıdır. Bu yapılarıyla kendi kendilerini yönetebilecek bir devlet kurmaları imkansızdır; zira birbirlerine olan güvensizlikleri, dış güçlere olan güvensizliklerinden çok daha büyüktür."

4. Churchill’in "Kürt Politikası" Notları (1921)

Dönemin Sömürge Bakanı (Colonial Secretary) olan Winston Churchill, Kahire Konferansı (1921) sürecinde İngiltere'nin bölgedeki harcamalarını kısmak istiyordu. Kürtlere bağımsızlık veya özerklik verilerek Türklerin önünde bir tampon bölge oluşturulması fikri tartışılırken, Churchill masraflar ve aşiret çatışmaları yüzünden bu fikre karşı çıkmıştır.

• Kaynak Belge: Cab 24/112 (Cabinet Papers - Kabine Notları) ve CO 730/2.
• Belgedeki Analiz: Churchill, Kürtlerin "amorf ve aşiretlere bölünmüş" yapısından dolayı harcanacak paraların boşa gideceğini, sürekli iç çatışma halinde olan bu topluluklara askeri veya siyasi olarak güvenilemeyeceğini belirtmiştir. Nitekim Şeyh Mahmud Berzenci'nin İngilizlere isyan etmesi üzerine Churchill, Kürt bölgelerinin doğrudan kontrol altına alınması için Kraliyet Hava Kuvvetleri (RAF) tarafından bombalanması emrini vermiştir. [1]

Bu Belgelerin Türk Tarih Literatüründeki Derlemeleri

Eğer bu belgeleri Türkçe kaynaklardan detaylı ve telgraf telgraf okumak isterseniz, şu iki akademik temel esere başvurabilirsiniz:

1. Bilal N. Şimşir - İngiliz Belgelerinde Atatürk (Türk Tarih Kurumu): Kurtuluş Savaşı döneminde İngiliz ajanlarının, diplomatlarının ve subaylarının Kürt aşiretleri hakkındaki "güvenilmezlik, bölünmüşlük ve para karşılığı işbirliği" üzerine yazdığı yüzlerce gizli telgrafın orijinal İngilizce metinlerini ve Türkçe çevirilerini içerir. [1]
2. Erol Ulubelen - İngiliz Gizli Belgelerinde Türkiye: İngiliz dışişleri arşivindeki Türkiye ve Doğu Anadolu konulu gizli yazışmaları özetleyen, sömürgeci mantığın Kürtleri ve bölge halklarını nasıl "güvenilmez araçlar" olarak gördüğünü ortaya koyan önemli bir kaynaktır. [1]

  Metin İçi (Dipnot) Gösterimi Hem De Kaynakça (Bibliyografya) Listesi  

1. Resmi Arşiv Belgeleri (İngiliz Ulusal Arşivi)

Arşiv belgelerinde APA standardı; belgenin yazarını/kurumunu, tam tarihini, belge adını, arşiv koleksiyon kodunu (FO, CO, CAB), kutu/dosya numarasını ve arşivin bulunduğu yeri içerir.

• Metin İçi Dipnot Örnekleri:
• (Foreign Office [FO] 371/6346, 1921)
• (War Office [WO] 371/4192, 1919)
• (Colonial Office [CO] 730/2, 1921)
• (Cabinet Papers [CAB] 24/112, 1921)
• Kaynakça Listesi Gösterimi:
• Cabinet Papers. (1921). Minutes and memoranda on Kurdish policy (CAB 24/112). The National Archives, Kew, İngiltere.
• Colonial Office. (1921). Correspondence on Mesopotamia and Kurdish tribes (CO 730/2). The National Archives, Kew, İngiltere.
• Foreign Office. (1919). Intelligence reports on Kurdish movements by Major Edward Noel (FO 371/4192). The National Archives, Kew, İngiltere.
• Foreign Office. (1921). Political reports from the British High Commission in Constantinople (FO 371/6346, E 4800). The National Archives, Kew, İngiltere.

---

2. Dönemin Birinci El Hatırat ve Raporları (Kitap Formatı)

• Metin İçi Dipnot Örnekleri:
• (Noel, 1919, s. 45)
• (Wilson, 1931, s. 112)
• Kaynakça Listesi Gösterimi:
• Noel, E. W. C. (1919). Diary of Major Noel on special duty in Kurdistan. His Majesty's Stationery Office.
• Wilson, A. T. (1931). Mesopotamia 1917-1920: A clash of loyalties. Oxford University Press.

---

3. Akademik Derlemeler ve Türkçe Kaynaklar (Kitap Formatı)

• Metin İçi Dipnot Örnekleri:
• (Şimşir, 1973, s. 215)
• (Şimşir, 2007, s. 89)
• (Ulubelen, 1967, s. 54)
• Kaynakça Listesi Gösterimi:
• Şimşir, B. N. (1973). İngiliz belgelerinde Atatürk (British documents on Atatürk) (Cilt 1). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Şimşir, B. N. (2007). Kürtçülük: 1787-1923. Bilgi Yayınevi.
• Ulubelen, E. (1967). İngiliz gizli belgelerinde Türkiye. Ayata Yayınları.

Not: Bazen Büyük Dosyaları tarayıcı açmayabilir...İndirerek okumaya Çalışınız.

Benzer Yazılar